II SA/Wa 3344/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Sędzia WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 26 listopada 2021 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] lipca 2021 r. nr [...], na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 291, z późn. zm.); powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS, odmówił M. P. przyznania w drodze wyjątku renty rodzinnej po zmarłej matce. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. W toku postępowania Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ustalił, że z tytułu umieszczenia wnioskodawczyni w rodzinie zastępczej – E. K. jako (jej babci) jest wypłacane świadczenie pieniężne z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...]. W związku z tym nie można uznać, że pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania, a zatem brak jest podstaw do przyznania żądanego świadczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M. P. zakwestionowała decyzję z [...] lipca 2021 r. uznając ją za krzywdzącą i wniosła o jej uchylenie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie: art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez jego błędną wykładnię oraz art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., poprzez zaniechanie wyczerpującego zebrania, rozpatrzenia i oceny całego materiału dowodowego. Skarżąca wskazała, że organ wydając decyzję oprał się jedynie na fakcie otrzymywania przez nią świadczenia na utrzymanie w rodzinie zastępczej w ten sposób uznając, że może zaspokoić swoje niezbędne potrzeby związane z utrzymaniem. Ocena organu jest w tym zakresie dowolna. Zaznaczyła, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie jest zdefiniowane w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. W związku z tym organ wydając decyzję zobowiązany jest zweryfikować i uzasadnić czy otrzymywane świadczenia dyskwalifikują ją do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137) oraz art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn, zm.); zwanej dalej P.p.s.a., sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Uchylenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje w sytuacji, gdy przedmiotowa kontrola wykaże: naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c P.p.s.a.). Skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie rozważył w sprawie wszystkich istotnych okoliczności faktycznych, mających znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, czym naruszył przepisy postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W doktrynie i orzecznictwie sądów administracyjnych nie budzi wątpliwości, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku uzależnione jest od łącznego (kumulatywnego) spełnienia przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jedną z przesłanek tam wymienionych jest brak niezbędnych środków utrzymania. Z uwagi na to, że przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie zdefiniowały omawianego pojęcia zachodziła konieczność wypracowania przez organy administracji oraz judykaturę sposobu jego rozumienia. Obecnie jednolicie przyjmuje się, że przez "niezbędne" środki utrzymania należy rozumieć kwotę najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Podnosi się przy tym, że ocena omawianej przesłanki musi być dokonywana przez pryzmat posiadanych dochodów, bowiem tylko wówczas staje się ona najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się – jako kryterium głównym – wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami. W konsekwencji, dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy porównywać sytuację materialną ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne – minimalnej emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy i renty rodzinnej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 16 kwietnia 2014 r., sygn. akt I OSK 121/14; z 15 listopada 2012 r., sygn. akt I OSK 2248/12; z 19 maja 2011 r., sygn. akt I OSK 292/11; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: https://cbois.nsa.gov.pl). Wydając zaskarżoną decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uznał, że skarżąca ma zapewnione niezbędne środki utrzymania, bowiem przebywa w rodzinie zastępczej i z tego tytułu E. K. otrzymuje świadczenie pieniężne z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] na jej utrzymanie. Stanowiska tego nie można zaaprobować. Jak wynika z akt sprawy E. K. (rodzina zastępcza) otrzymuje świadczenie z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] na pokrycie kosztów utrzymania obecnie pełnoletniej M. P. w kwocie 694 zł. Powyższa kwota jest znacząco niższa od kwoty minimalnej renty z tytułu niezdolności do pracy, której wysokość od 1 marca 2021 r. wynosi 1.250,88 zł brutto. Należy zauważyć, że M. P. z powodu śmierci matki i zerwania więzi rodzinnej z ojcem została pozbawiona jakiegokolwiek oparcia (w tym finansowego). Fakt podjęcia się opieki przez babcię skarżącej w pewnym stopniu pozwala wesprzeć proces usamodzielniania się, lecz przyznane na ten cel środki trudno uznać za wystarczające. Dlatego też oceniając ustawową przesłankę braku niezbędnych środków utrzymania należało przeanalizować sytuację finansową zarówno skarżącej, jak też osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym. Samo stwierdzenie, jak to przyjął Prezes ZUS, że świadczenie przyznane rodzinie zastępczej na pokrycie kosztów utrzymania dziecka z MOPS stanowi niezbędne środki utrzymania jest nieakceptowane w orzecznictwie (np. wyroki WSA w Warszawie z 23 grudnia 2019 r. sygn. akt II SA/Wa 1176/19 i z 16 maja 2018 r. sygn. akt VIII SA/Wa 13/18 (publik. www.orzeczenia.nsa.gov.p.). Tym samym organ nie przeprowadził jakiejkolwiek oceny sytuacji życiowej skarżącej w kontekście możliwości zaspokajania chociażby jej podstawnych potrzeb. W związku z powyższym należało stwierdzić, że Prezes ZUS dopuścił się naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 256), a naruszenia te mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając ponownie wniosek organ uwzględni zaprezentowaną przez Sąd ocenę prawną. Niezależnie od powyższego Prezes ZUS weźmie pod uwagę, że skarżąca jest osobą pełnoletnią. Wobec tego punktem wyjścia dla oceny zasadności wniosku skarżącej winno być rozstrzygnięcie kwestii niemożności podjęcia zatrudnienia z uwagi na wiek wnioskodawcy. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, z późn. zm.), w sentencji wyroku.