II SA/Wa 3347/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas (spr.), Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 3 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi L. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Zaskarżoną decyzją z dnia [...] sierpnia 2021 r. znak [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po rozpatrzeniu wniosku Pana L. B. (skarżący), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735) utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] czerwca 2021 r. (znak: [...]) o odmowie przyznania świadczenia. Do wydania przedmiotowej decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym: Wnioskiem z dnia [...] marca 2021 r. skarżący zwrócił się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Decyzją z dnia [...] czerwca 2021 r. (znak: [...]) Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania skarżącemu świadczenia. W uzasadnieniu wskazano ,że skarżący nie spełnia przesłanek z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U z 2021 r., poz. 291 ze zm.). W dniu [...] lipca 2021 r. skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. W uzasadnieniu wskazanej na wstępie decyzji Prezes podkreślił, że przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku na podstawie art. 83 z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 z późn. zm.), jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że warunki określone w wyżej cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W świetle art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które ubezpieczona osoba nie miała wpływu. W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, że przez szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ustawy emerytalnej, rozumie się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo trzeba wskazać, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Po ponownej wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego, w ocenie Prezesa, nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Skarżący nie wykazał, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miał wpływu. Organ podkreślił, że przyznanie świadczeń na podstawie ustawy emerytalnej uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 14.05.2001 r., sygnatura II SA 249/01, dostępny w LEX nr 55035). Prezes wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, iż skarżący w wieku 55 lat udokumentował 15 lat i 5 dni łącznych okresów składkowych i nieskaładkowych . Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 10 miesiąc i 27 dni tych okresów składkowych. Podkreślono ,że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 6.11.2007 r., sygnatura II SA/Wa 1056/07, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Prezes wyjaśnił, że z posiadanej dokumentacji wynika, że od [...].05.1986 r. do [...].09.1987 r., od [...].10.1997 r. do [...].02.2000 r., od [...].10.2002 r. do [...]02.2005 r., od [...].01.2005 r. do [...].01.2006 r. oraz od [...].02.2006 r. do [...].11.2019 r. skarżący nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec skarżącego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane przez skarżącego inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od jego woli, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...].04.2021 r. wynika, że od [...].12.2013 r. do [...].11.2019 r. skarżący był częściowo niezdolny do pracy. Częściowa niezdolność do pracy nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia, a jedynie je ogranicza. Prezes podkreślił, że z wniosku skarżącego o przyznanie renty w drodze wyjątku wynika, że od 2006 r. pracował bez ubezpieczenia. Zdaniem Prezesa świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, iż osoba, która podejmuje takie zatrudnienie świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego (por. wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3741/01). Fakt ten nie może zatem być uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ustawy. Podejmowanie pracy bez objęcia z tego tytułu ubezpieczeniem społecznym jest świadomym wyborem, rodzącym określone skutki (przykładowo wyrok WSA w Warszawie z dnia 24 stycznia 2008 r., sygn. akt II SA/WA 1852/07). Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala zatem przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków na zasadach ogólnych. Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Skargę na powyższe rozstrzygniecie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiódł skarżący. Wnosił o przyznaje renty w drodze wyjątku. Wskazał, że stracił żonę i córkę, co spowodowało u niego ciężka chorobę. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał dotychczasową argumentacje wnosząc o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1066), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej. Sąd, stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2018 poz. 1302 ze zm.; dalej "p.p.s.a."), rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W tym miejscu należy również wskazać ,że sąd Administracyjny nie czyni własnych ustaleń w sprawie i ocenia zaskarżoną decyzję na datę jej wydania. Analizując niniejszą sprawę pod tym kątem, Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie naruszył bowiem przepisu art. 83 ust. 1 cyt. ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z powołanym przepisem, ubezpieczonym i pozostałych po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Użyty przez ustawodawcę zwrot "może przyznać" wskazuje, że decyzja w przedmiocie przyznania lub odmowy przyznania świadczenia pozostawiona została uznaniu organu administracji publicznej. W literaturze dotyczącej uznania administracyjnego stwierdza się, że "(...) Przedmiotem jego nie jest ani ustalenie znaczenia tekstu prawnego, ani ocena występujących faktów, lecz określenie skutku prawnego" (M. Mincer, Uznanie administracyjne, Toruń 1983 r., s. 63, cyt. za "Komentarz do Kodeksu postępowania administracyjnego", Wydawnictwo C.H. Beck, 2005 r.). Uznanie dotyczy zatem wyboru konsekwencji zaistnienia normy prawnej w odniesieniu do konkretnego stanu faktycznego. Tak też instytucję uznania administracyjnego rozumie się w orzecznictwie. Od uznania administracyjnego należy natomiast odróżnić sferę pojęć niedookreślonych, które podlegają pełnej wykładni w procesie interpretacji prawa (v. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 czerwca 2003 r., sygn. akt K 43/2002, Lex Polonica nr 364051). Do takich niedookreślonych pojęć należy m.in. zawarte w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych pojęcie "szczególne okoliczności", stanowiące jedną z przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Zanim zatem organ dokona w ramach obowiązującego prawa wyboru optymalnego z punktu widzenia konkretnych okoliczności faktycznych rozwiązania (uznanie administracyjne), powinien dokonać wykładni pojęcia nieostrego, biorąc pod uwagę zarówno kontekst normatywny, w którym dane pojęcie funkcjonuje, jak i okoliczności stanu faktycznego sprawy rozstrzyganej na podstawie przepisu, który takie pojęcie zawiera. Sąd administracyjny jest zaś upoważniony i zobowiązany jednocześnie do oceny zgodności z prawem procesu wykładni i stosowania przez organ pojęć niedookreślonych (v. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 maja 2003 r., sygn. akt II SA 4203/01, Lex Polonica nr 364326). W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dokonał prawidłowej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, przyjmując, że w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, które uniemożliwiły skarżącemu podjęcie zatrudnienia w okresach od [...].05.1986 r. do [...].09.1987 r., od [...].10.1997 r. do [...].02.2000 r., od [...].10.2002 r. do [...].02.2005 r., od [...].01.2005 r. do [...].01.2006 r. oraz od [...].02.2006 r. do [...].11.2019 r. Zdaniem Sadu w tym miejscu należy podkreślić ,że częściowa niezdolność do pracy skarżącego powstała dopiero [...].12.2013 r. do [...].11.2019 r. Częściowa niezdolność do pracy nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia, a jedynie je ogranicza. Podkreślić w tym miejscu należy, że za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym zdarzenie to bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby . W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. Jak słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 11.10.2017 r., sygn. akt. I OSK 2314/16 (wyrok opublikowany w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych dostępnej w Internecie na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl): "Za "szczególną okoliczność", w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie można uznać samego faktu niestabilnej sytuacji na rynku pracy, zagrożenia bezrobociem, a w konsekwencji pracy nieobjętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W praktyce powodowałoby to obowiązek przyznawania wspomnianego świadczenia - nie w drodze wyjątku - jak stanowi o tym ustawa, a powszechnie. Bezrobocie tylko wtedy może być szczególną okolicznością skutkującą niespełnianiem przez konkretną osobę warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty, gdy osoba ta wykaże, że jej przerwy w zatrudnieniu były spowodowane wyłącznie bezrobociem, a nie innymi okolicznościami.". Skarżący w toku całego postępowania nie przedstawił dowodów świadczących o zaistnieniu "szczególnej okoliczność", uzasadniającej bark możliwości podjęcia zatrudnienia w rozumieniu art. 83 ust 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podjęcie przez skarżacego zatrudnienia bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, iż osoba, która podejmuje takie zatrudnienie świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. W tym miejscu należy wskazać, że co prawda to organ administracji prowadzi w sprawie postępowanie, jednak nie zwalnia to wnioskodawcy od przedstawiania dowodów na okoliczność zaistnienia określonych przesłanek z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W polskim prawie administracyjnym istnieje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, to nie może to jednak zdaniem Sądu prowadzić do nakładania na organ nieograniczonego obowiązku poszukiwania dowodów na fakty podnoszone przez stronę. Jak wskazał Naczelny Sad Administracyjny w wyrok z dnia 19 listopada 2010 r. I OSK 1282/10 " W postępowaniu o świadczenie w drodze wyjątku to osoba zainteresowana powinna wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem". Poszukując wyjaśnienia przyczyn przerw w zatrudnieniu skarżącego, w dacie wydania decyzji, nie sposób stwierdzić, że powstały one wskutek okoliczności, na które nie miał wpływu. Na datę wydania decyzji nie było dowodów świadczących o tym, że brak aktywności zawodowej skarżącego powiązany z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne był wynikiem jego całkowitej niezdolności do pracy. W aktach administracyjnych sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, że skarżący nie podjął zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym z powodów szczególnych i uniemożliwiających podjęcie pracy zarobkowej. Odnosząc się do przesłanki braku posiadania niezbędnych środków utrzymania należy wskazać ,że nie została przez ustawodawcę zdefiniowana, lecz w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest stanowisko, że należy ją ocenić porównując sytuację materialną ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne ( por. wyrok NSA 15 listopada 2012 r., sygn. I OSK 2248/12, publ. Lex nr 1291381, wyrok NSA z dnia 19 maja 2011 r., sygn. I OSK 292/11, publ. LEX nr 1081017, wyrok NSA z dnia 27 września 2006 r., sygn. I OSK 1112/06, publ. LEX nr 321169). Dochód przypadający na jednego członka rodziny skarżącej wynosił w dniu złożenia wniosku 1648,5zł miesięcznie, a więc przekraczał kwotę najniższej emerytury. Również brak wystarczających środków do życia nie stanowi jedynej przesłanki z art. 83 ustawy ubezpieczeniowej, jak wyższej wskazano wszystkie przesłanki z tego przepisu musza być spełnione łącznie. Mając powyższe na uwadze, nie sposób Prezesowi ZUS zarzucić niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego oraz niepodjęcie wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Należy bowiem mieć na względzie, że postępowanie administracyjne zostało wszczęte na wniosek strony skarżącej. Zatem to strona powinna w toku postępowania administracyjnego przedstawić albo przynajmniej wskazać, dowody na istnienie okoliczności stojących na przeszkodzie w uzyskaniu przez ubezpieczonego odpowiedniego okresu składkowego. Organ nie naruszył w sprawie tej przepisów postępowania. Zgromadził pełny materiał dowodowy i należycie go ocenił. Nie doszło do naruszenia art. 7, art. 8, art. 9, art. 10, art. 75, art. 76, art. 77, art. 78, art. 80, art. 81 i art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Uzasadnienie decyzji wskazuje przyczyny, z powodu których organ wniosku uwzględnić nie mógł. Sąd nie stwierdził, aby organ przekroczył granice uznania administracyjnego. Z tego względu brak było podstaw do uwzględnienia skargi. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w wyroku .