II SA/Wa 353/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędzia WSA Karolina Kisielewicz-Sierakowska (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 19 listopada 2024 r. sprawy ze skargi S. L. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego T. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę S. L. działając przez przedstawiciela ustawowego T. L. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2023 r. nr [...]) utrzymującą w mocy decyzję tego organu z dnia [...] sierpnia 2023 r. nr [...]) o odmowie przyznania skarżącej świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ przytoczył treść art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251, dalej, jako: ustawa) i podał, że warunki w nim określone muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyjaśnił, że renta rodzinna w drodze wyjątku jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Prezes ZUS podał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Dalej organ podał, że przy ustalaniu prawa do świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy, brany jest pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia winno wynikać ze szczególnych okoliczności niezależnych od ubezpieczonego i niemożliwych do pokonania. Prezes ZUS podkreślił, że przyznanie świadczeń na podstawie ustawy uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości. Organ podniósł, że wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ustawy nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych. Wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Prezes ZUS wywiódł następnie, że skarżąca udokumentowała 7 lat, 10 miesięcy i 12 dni okresów składkowych polskich, 1 miesiąc i 27 dni okresów ubezpieczenia [...] oraz 1 rok, 7 miesięcy i 18 dni okresów nieskładkowych swojego ojca G. L., który zmarł w wieku 57 lat. Podał, że w okresach od [...] marca 1990 r. do [...] listopada 1994 r. , od [...] października 1995 r. do [...] listopada 2001 r., od [...] maja 2003 r. do [...] lipca 2006 r., od [...] marca 2008 r. do [...] kwietnia 2013 r. i od [...] czerwca 2013 r. do [...] kwietnia 2017 r. ojciec dziecka nie wykonywał żadnej pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanych przerwach nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lutego 2022 r. wobec ojca dziecka została orzeczona częściowa niezdolność do pracy od dnia [...] sierpnia 2020 r. Istniejąca częściowa niezdolność do pracy jedynie ograniczała, a nie uniemożliwiała mu wykonywanie zatrudniania lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia G. L.. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Nie istniały zatem przeciwwskazania do podjęcia zatrudnienia ze względu stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły kontynuowanie zatrudnienia przez ojca dziecka w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Prezes ZUS odnosząc się do twierdzeń strony o chorobie alkoholowej zmarłego i jego stanie zdrowia wyjaśnił, że załączone do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dokumenty medyczne były przedmiotem oceny lekarza orzecznika ZUS, który poinformował, że przedstawiona dokumentacja medyczna nie wskazuje na nowe okoliczności, które miałyby wpływ na orzeczenie z dnia [...] lutego 2022 r. (k. 65 akt administracyjnych). Organ podniósł, że podejmowanie prób leczenia choroby alkoholowej może zostać wzięte pod uwagę przy ocenie wystąpienia przesłanki szczególnych okoliczności wyłącznie wtedy, gdy miało charakter nieprzerwany, wskazujący na wolę jej wyleczenia. Z dokumentów przedłożonych przez stronę nie wynika, aby terapie odwykowe przyniosły zamierzony efekt. Na zakończenie organ podał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone przez stronę trudne warunki materialne nie stanowią więc wystarczającego uzasadnienia do przyznania wnioskowanego świadczenia. W konkluzji Prezes ZUS stwierdził, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków na zasadach ogólnych i odmówił przyznania skarżącej świadczenia w drodze wyjątku. Z tym rozstrzygnięciem S. L. nie zgodziła się i działając przez opiekuna prawnego T. L. wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że skarżąca jest dzieckiem z niepełnosprawnością, jej matka T. L. choruje przewlekle. Wskazano, że G. L. cierpiał na chorobę nowotworową i z uwagi na stan zdrowia na miesiąc przed śmiercią nie był w stanie pracować. Zmarł w dniu [...] marca 2022 r., czyli miesiąc po wydaniu orzeczenia lekarza orzecznika ZUS o jego częściowej niezdolności do pracy. Podniesiono również, że zmarły był uzależniony od alkoholu i podejmował próby leczenia tej choroby, co wynika z dokumentacji przedłożonej w toku postępowania. Podkreślono, że zarówno T. L. jak i S. L. nie miały wpływu na wybory życiowe G. L.. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: • po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; • po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; • po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Świadczenie w drodze wyjątku, o którym mowa w omawianym przepisie prawa, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawczyni i nie może być oderwane od wysokości składek opłacanych przez ubezpieczonego (w rozpoznawanej sprawie - zmarłego ojca małoletniej). Jest to świadczenie, które może być przyznane w przypadku, gdy niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych było skutkiem szczególnych okoliczności. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Żaden przepis cytowanej ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności". W orzecznictwie - co do zasady - przyjmuje się, że jako okoliczność szczególną, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy, należy rozumieć zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę. Musi mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, wyrok NSA z 22 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 1293/17, wyrok NSA z 19 listopada 2010 r. sygn. akt I OSK 1282/10, wyrok NSA z 24 listopada 2011 r. sygn. I OSK 1159/11; wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: https://.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu, rację ma Prezes ZUS wskazując, że nie ma podstaw do przyznania skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym G. L., ponieważ nie zostały spełnione wszystkie wyżej wymienione warunki do przyznania tego świadczenia. Jak wynika z ustaleń organu, skarżąca udokumentowała 7 lat, 10 miesięcy i 12 dni okresów składkowych polskich, 1 miesiąc i 27 dni okresów ubezpieczenia [...] oraz 1 rok, 7 miesięcy i 18 dni okresów nieskładkowych swojego ojca G. L., który zmarł w wieku 57 lat. Ustalono również, że w okresach od [...] marca 1990 r. do [...] listopada 1994 r. , od [...] października 1995 r. do [...] listopada 2001 r., od [...] maja 2003 r. do [...] lipca 2006 r., od [...] marca 2008 r. do [...] kwietnia 2013 r. i od [...] czerwca 2013 r. do [...] kwietnia 2017 r. ojciec dziecka nie wykonywał żadnej pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanych przerwach nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Zdaniem Sądu, właściwa jest ocena organu, że z akt nie wynika, aby we wykazanych okresach G. L. nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek złego stanu zdrowia czy szczególnych okoliczności. Nie została wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lutego 2022 r. ojciec skarżącej był częściowo niezdolny do pracy od dnia [...] sierpnia 2020 r., co nie wyklucza z rynku pracy. Należy podkreślić, że Sąd związany jest orzeczeniem lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej, nie może dokonywać w tym zakresie samodzielnych ustaleń. Przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2021 r. sygn. akt II SA/Wa 294/21). Sąd zauważa, że dokumentacja medyczna dotycząca ojca skarżącej była przedmiotem oceny lekarza orzecznika. Skarżąca w toku postępowania powoływała się na okoliczność uzależnienia zmarłego ojca od alkoholu. Wprawdzie alkoholizm co do zasady nie stanowi okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy, gdyż skutków alkoholizmu (a także innych uzależnień) nie można uznać za okoliczności usprawiedliwiające bezczynność zawodową, jednakże brak aktywności zawodowej spowodowany chorobą alkoholową może być uznany za usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami, o ile osoba nim dotknięta podejmuje działania zmierzające do przezwyciężenia zaistniałej sytuacji, a w szczególności podejmuje stosowne leczenie. Należy przy tym podkreślić, że chodzi tu o permanentną walkę z nałogiem, czyli podejmowanie nieprzerwanie prób leczenia, nawet jeśli próby te są nieudane (por. wyrok NSA z 30 lipca 2021 r., sygn. akt III OSK 1703/21). Konieczne jest tu zatem wykazanie systematycznej walki z nałogiem, wykazanie okoliczności poddania się permanentnemu leczeniu. W takim przypadku okoliczności dotyczące leczenia nałogu alkoholowego mogą mieć znaczenie dla oceny zaistnienia przesłanek, od których spełnienia uzależnione jest przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Wbrew temu, co podnosi skarżąca, w postępowaniu przed Prezesem ZUS nie wykazano, że G. L. podejmował konsekwentnie próby walki z nałogiem, a jedynie z przyczyn od niego niezależnych, okazały się one nieskuteczne. W konsekwencji brak jest więc jakichkolwiek podstaw do stwierdzenia, że przyczyną przerw w ubezpieczeniu były okoliczności szczególne, na które sam zainteresowany nie miałby wpływu. Skarżąca w toku postępowania zakończonego kontrolowaną decyzją Prezesa ZUS dołączyła karty informacyjne leczenia szpitalnego w Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym dla [...] w [...] z dnia [...] lutego 2008 r., z dnia [...] września 2010 r. i z dnia [...] września 2018 r., z których wynika, że G. L. w okresach od [...] lutego 2008 r. do [...] lutego 2008 r., od [...] sierpnia 2010 r. do [...] września 2010 r. i od [...] września 2018 r. do [...] września 2018 r. przebywał w tej placówce z rozpoznaniem zespołu abstynencyjnego w ZZA, a nadto kartę informacyjną leczenia szpitalnego w Samodzielnym Publicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej w [...] z dnia [...] października 2014 r., w której podano, że G. L. został przyjęty na oddział wewnętrzny z powodu "znacznego dyskomfortu po spożyciu alkoholu" i przebywał na tym oddziale od [...] października do [...] października 2014 r. Wbrew twierdzeniom skarżącej, powyższe dokumenty medyczne, zawierające zalecenie podjęcia leczenia odwykowego, same w sobie nie stanowią jeszcze o podjęciu leczenia. Jak już podniesiono, uzależnienia od alkoholu, przy jednoczesnym braku jakichkolwiek dowodów na konsekwentne leczenie odwykowe, nie można zaliczyć do "szczególnych okoliczności", o jakich mowa w art. 83 ust. 1 ustawy. Alkoholizm mógł zostać uznany za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą niespełnienie w trybie zwykłym wymogów uprawniających do uzyskania świadczeń z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wykazać należy, że osoba dotknięta tą chorobą permanentnie z nią walczy, podejmuje nieprzerwanie próby leczenia, nawet gdy próby te są nieudane. Przeprowadzone w sprawie postępowanie dowodowe okoliczności takich nie wykazało. Jest oczywiste, że to na skarżącej jako wnioskującej o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, spoczywał obowiązek wykazania okoliczności faktycznych mających wpływ na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, w tym okoliczności związanych z ewentualnym leczeniem odwykowym jego zmarłego ojca. Aczkolwiek to właściwy organ administracji publicznej prowadzi postępowanie, w tym gromadzi materiał dowodowy w sposób umożliwiający załatwienie sprawy, to jednak tych kwestii organ nie mógł ustalić w ramach własnych kompetencji. Są to bowiem szczególne okoliczności, o których wiedzę może mieć jedynie wnioskodawca. Sąd podkreśla, że rozumie trudną sytuację rodziny skarżącej. Jednakże świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one uzasadnione (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 2148/14, wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 września 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1209/20, z dnia 6 października 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 89/20, z dnia 1 grudnia 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1788/20, z dnia 18 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 1878/20, z dnia 19 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 1235/20). Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez stronę o świadczenia z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Konkludując, przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że zmarły ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia jego dzieciom jest zasadne. Tymczasem w tej sprawie tego rodzaju zdarzeń Sąd nie dopatrzył się. Z tych wszystkich powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał zarzuty skargi za nieuzasadnione. Sąd kontrolując zaskarżoną decyzję w zakresie wykraczającym poza granice wyznaczone zarzutami skargi (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. z 2024 r., poz. 935), stwierdził, że nie ma podstaw do jej uchylenia lub orzeczenia o jej nieważności, które byłby zobowiązany uwzględnić z urzędu. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 powołanej ustawy procesowej, orzekł jak w sentencji wyroku. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 tej ustawy.