II SA/Wa 381/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Sławomir Antoniuk (spr.) Sędzia WSA Przemysław Szustakiewicz Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski Protokolant Arkadiusz Koziarski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 września 2010 r. sprawy ze skargi B. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2010 r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] odmawiającą przyznanie B. N. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Z ustaleń organu i akt administracyjnych wynika następujący stan sprawy: Wnioskiem z dnia 11 września 2009 r. B. N. zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej ZUS) o przyznanie jej w drodze wyjątku renty rodzinnej po zmarłym w dniu 8 września 2009 r. mężu M. N. W uzasadnieniu wniosku wskazała, iż samotnie wychowuje trójkę małoletnich dzieci, w tym dziecko z orzeczonym stopniem niepełnosprawności. Zamieszkuje na terenie objętym dużym bezrobociem. W związku z powyższym sytuacja materialna jej rodziny jest ciężka. Wnioskodawczyni podniosła nadto, iż jej zmarły mąż nie legitymował się wymaganym stażem pracy z powodu wypadku, a następnie ciężkiej choroby, w następstwie której sam wymagał pomocy osób trzecich. Decyzją z dnia [...] listopada 2009 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), Prezes ZUS odmówił przyznania B. N. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ podniósł, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, dlatego też w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegało łączne spełnienie przesłanek wskazanych w ww. przepisie przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawczynię. W rozpoznawanej sprawie powołany przepis nie mógł być zastosowany, gdyż nie wykazano szczególnych okoliczności, które były powodem niespełnienia przez M. N. warunków do świadczenia ustawowego. Ponadto wnioskodawczyni, z uwagi na wiek i zdolność do podjęcia zatrudnienia, także nie spełnia jednej z przesłanek wymienionych w powołanym przepisie. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją strona podniosła, iż jej mąż nie pracował z powodu dużego bezrobocia w miejscu zamieszkania ([...]). Pomimo starań podejmował jedynie dorywcze zatrudnienie na podstawie umowy o dzieło. Następnie ciężka choroba [...] pozbawiła męża możliwości zarobkowania i przysparzania dochodu rodzinie. Nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku odwoławczego, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] stycznia 2010 r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełni następujące warunki: 1) jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2) nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, 3) nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4) nie ma niezbędnych środków utrzymania. Powołany wyżej art. 83 może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji, w gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Z akt sprawy zaś wynika, że do 10 grudnia 2007 r. tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy ustalonej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] stycznia 2009 r. zaocznie po śmierci, ojciec dzieci posiadał staż pracy wynoszący 7 lat, 11 miesięcy i 27 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Staż ten jest nieadekwatny do wieku ubezpieczonego wynoszącego wówczas 38 lat. Okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku pracownika, a tylko wykazanie, że niespelnienie warunków do ubezpieczenia spowodowały okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku (wyrok NSA z dnia 20 grudnia 2005 r. sygn. akt: I OSK 764/05). Organ wskazał, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, iż ojciec dzieci w okresach: od 1 grudnia 1992 r. do 19 stycznia 1996 r. i od 9 września 2000 r. do 8 września 2008 r.. tj. do dnia śmierci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec M. N. orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Odnosząc się do argumentacji przedstawionej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy organ wskazał, iż podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmuje takie zatrudnienie świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego (wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3741/01). Fakt ten nie może zatem być uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ustawy. Sama trudna sytuacja panująca na rynku pracy nie ma charakteru okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ustawy, co potwierdza ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych. W warunkach poważnego bezrobocia w kraju znaczna liczba osób nieposiadających stałego zatrudnienia mogłaby w trybie art. 83 ustawy domagać się przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przyjęcie takiego punktu widzenia musiałoby prowadzić do zupełnie niemożliwego do zaakceptowania poglądu, iż tysiące ludzi może otrzymać świadczenie przyznane w szczególnym trybie przez Prezesa Zakładu, bowiem znajdują się bez środków do życia. W takiej sytuacji świadczenia przyznawane w szczególnym trybie stałby się nie trybem szczególnym, ale trybem powszechnym w zakresie przyznawania świadczeń (wyrok NSA z dnia 23 września 2005r. sygn. akt I OSK 92/05). Prezes ZUS podkreślił, że u B. N. (ur. [...] sierpnia 1974 r.) nie została ustalona całkowita niezdolność do pracy przez lekarza orzecznika ZUS oraz wnioskodawczyni nie osiągnęła wieku emerytalnego wynoszącego dla kobiet 60 lat. Zatem zainteresowana nie spełnia przesłanki niemożności podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy, która wynika z art. 83 powołanej ustawy. Organ dodał, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2010 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez B. N. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Podtrzymując argumentację przedstawioną we wniosku o przyznanie renty w drodze wyjątku oraz wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca podkreśliła, iż stopa bezrobocia w jej miejscu zamieszkania jest jedną z największych w Polsce. Samotnie wychowując trójkę dzieci trudno jest skarżącej utrzymać rodzinę. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanego wyżej kryterium stwierdzić należy, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r., Nr 153, poz. 1227). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Jedna z powyższych przesłanek stanowi, iż ubiegający się o świadczenie w drodze wyjątku nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Brak którejkolwiek z przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 ww. ustawy wyklucza zaś możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Jak wynika z akt sprawy skarżąca nie spełnia powyższego warunku. Nie jest ona bowiem osobą niezdolną do pracy z uwagi na wiek, który jako przesłanka niemożności podjęcia pracy, w rozumieniu przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, oznacza wiek poniżej 18 lat albo wiek emerytalny. Należy stwierdzić, że skarżąca urodzona w dniu [...] sierpnia 1974 r. niewątpliwie nie osiągnęła wieku emerytalnego 60 lat dla kobiet. Z materiału aktowego, czego skarżąca nie neguje, nie wynika także, aby strona była osobą niezdolną do pracy. Przeciwnie, na rozprawie w dniu 15 września 2010 r. oświadczyła, iż zarobkowo prowadzi gospodarstwo agroturystyczne i jest ubezpieczona w KRUS. Brak spełnienia przez skarżącą przesłanki niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek wyłącza możliwość przyznania jej renty rodzinnej w drodze wyjątku. Okoliczność ta przesądza też o treści rozstrzygnięcia, bez potrzeby ustosunkowywania się do pozostałych warunków (przykładowo wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 listopada 2007 r. sygn. akt I OSK 711/07). Nie ma więc potrzeby odnoszenia się do pozostałych przesłanek z powołanego przepisu ustawy emerytalno – rentowej FUS, w szczególności podnoszonej przez skarżącą trudnej sytuacji materialnej. Reasumując stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja odmawiająca przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest zgodna z prawem. Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sąd orzekł jak w sentencji.