II SA/Wa 490/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Marcinkowska, Sędziowie WSA Ewa Pisula-Dąbrowska, Iwona Dąbrowska (spr.), Protokolant starszy sekretarz sądowy Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 czerwca 2015 r. sprawy ze skargi J. i P. S. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego K. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po rozpatrzeniu wniosku K. B. o ponowne rozpatrzenie sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy wcześniej wydaną decyzję z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu L. S. dla reprezentowanych przez K. B. małoletnich dzieci J. i P. S. Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: K. B., działając jako przedstawiciel małoletnich dzieci J. i P. S. złożyła w dniu [...] listopada 2014 r. do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej powołany jako Prezes ZUS) wniosek o przyznanie im po zmarłym ojcu renty rodzinnej na podstawie artykułu 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.). Organ pierwszej instancji analizując ów wniosek uznał, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki o których mowa w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, które warunkują przyznanie świadczenia. Prezes ZUS zauważył, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że K. B. udokumentowała tylko 6 lat, 7 miesięcy i 19 dni łącznego okresu ubezpieczenia ojca dzieci, który stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 50 lat. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 1 miesiąc i 19 dni tych okresów. Organ wskazał również, że w latach 1986-1987, 1988-1990, 1990-1993, 1996-1997, 1999-2001, 2001-2009, 2009-2010 wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Ponadto z dniem [...] grudnia 2010 r., ojciec dzieci zaprzestał zatrudnienia i do powstania całkowitej niezdolności do pracy w dniu [...] kwietnia 2014 r., tj. przez ponad 3 lata nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Prezes ZUS uznał więc, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem, w tym czasie, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Ponadto z akt rentowych wynika, że ojciec dzieci wielokrotnie rozwiązywał umowę o pracę z przyczyn leżących po stronie pracownika. Uwzględniając poczynione ustalenia Prezes ZUS decyzją z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu L. S. dla reprezentowanych przez K. B. małoletnich dzieci J. i P.S. Od powyższej decyzji K. B. skierowała do Prezesa ZUS wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Organ ponownie analizując sprawę podobnie jak w pierwszej instancji przywołał na wstępie treść przepisu art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i wskazał na przesłanki jego zastosowania. Prezes ZUS zauważył, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Muszą to być przeszkody przynajmniej w jakimś czasie nieusuwalne, eliminujące ubezpieczonego z grona pracowników w szerokim tego słowa znaczeniu. Prezes ZUS wskazał, że po wnikliwej analizie zebranego materiału dowodowego nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. K. B. nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ubezpieczony nie miał wpływu. W szczególności z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że udowodnione zostały okresy składkowe i nieskładkowe zmarłego ojca dzieci wynoszące na przestrzeni 50 lat tylko 6 lat, 7 miesięcy i 19 dni. Organ odwoławczy zauważył, że zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, jakkolwiek świadczenie w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku ubezpieczonego, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok NSA z dnia 20 grudnia 2005 r., sygn. akt I OSK 764/05). Natomiast w ocenianym do uprawnień 10-leciu przed dniem powstania niezdolności do pracy - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym zostało udowodnione jedynie 1 miesiąc i 19 dni tych okresów. Prezes ZUS podkreślił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Ponadto jak wynika z przedłożonej dokumentacji w okresach od [...] lutego 1986 r. do [...] maja 1987 r., od [...] listopada 1988 r. do [...] sierpnia 1990 r., od [...] października 1990 r. do [...] września 1993 r., od [...] stycznia 1996 r. do [...] marca 1997 r., od [...] grudnia 1999 r. do [...] maja 2000 r., od [...] lipca 2001 r. do [...] czerwca 2009 r., od [...] lipca 2009 r. do [...] grudnia 2010 r. oraz od [...] stycznia 2011 r. do powstania całkowitej niezdolności do pracy w dniu [...] kwietnia 2014 r., tj. przez łączny okres wynoszący ponad 21 lat, ojciec dzieci nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Prezes ZUS uznał, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w dalszym kontynuowaniu ubezpieczenia oraz nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem w ww. przerwach wobec ubezpieczonego nie była ustalona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie ubezpieczenia, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ zauważył, że z pisma z dnia [...] stycznia 2015 r., wynika, że przyczyną niepodejmowania zatrudnienia była choroba [...] ojca dzieci. Prezes ZUS uważa, że samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Choroba ta, nie może uzasadniać przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Nie są to bowiem szczególne przyczyny, niezależne od woli ubezpieczonego, które uniemożliwiły uzyskanie świadczenia na zasadach ogólnych. Uzależnienie [...] nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenia pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Organ wskazał również, że choroba alkoholowa zmarłego ojca dziecka nie doprowadziła do uznania go za całkowicie niezdolnego do pracy przed dniem śmierci. Lekarz orzecznik ZUS na podstawie przedłożonej dokumentacji dotyczącej leczenia zmarłego ojca dzieci, uznał, że datą powstania całkowitej niezdolności do pracy jest [...] kwietnia 2014 r. Wskazując, że orzeczenie lekarza orzecznika ZUS albo komisji lekarskiej nie jest wiążące dla Prezesa ZUS, organ uznał, że w sprawie nie zachodzą przesłanki z art. 83 ustawy i szczególne okoliczności, a same trudne warunki materialne i brak środków utrzymania nie stanowią wystarczającego uzasadnienia dla przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Od powołanej na wstępie decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] lutego 2015 r., K. B. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, uzupełnioną pismem z dnia 22 czerwca 2015 r., domagając się jej uchylenia. Zaskarżonej decyzji K. B. zarzuciła brak kompleksowego rozpoznania sprawy oraz nieprzyjęcie okoliczności uzasadniającej przyznanie jej dzieciom renty rodzinnej na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, na zasadzie wyjątku. Zdaniem skarżącej organ podszedł bardzo literalnie do okoliczności, które wymienia art. 83 ustawy, a nie wziął pod uwagę, iż jej sytuacja materialna, wpływa jednocześnie na sytuację jej dzieci, jest tragiczna. K. B. wskazała, że okoliczności dotyczące zmarłego L. S. są prawdziwe. Skarżąca nie zgodziła się, że choroba alkoholowa jej zmarłego męża, nie może stanowić szczególnej przyczyny, uzasadniającej przyznanie renty rodzinnej na zasadzie wyjątku, gdyż nie było potwierdzonej całkowitej niezdolności do pracy L. S. Skarżąca podkreśliła, że posiada informacje wskazujące, że istnieją orzeczenia, które przyjmują, że alkoholizm, może stanowić przyczynę uzasadniającą przyznanie renty rodzinnej na zasadzie wyjątku, bez konieczności uzyskania potwierdzenia o niezdolności do pracy. Przez co nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby zainteresowanej będzie szczególną okolicznością, jako że jest stanem udaremniającym i wykluczającym jej aktywność zawodową, lecz także częściowa niezdolność do pracy, poprzez to, że ogranicza i utrudnia możliwość zatrudnienia, może być - przy uwzględnieniu wszelkich aspektów stanu faktycznego sprawy - kwalifikowana w kategoriach szczególnych okoliczności. Skarżąca uważa, że art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie może być interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy. Skutki choroby alkoholowej (częściowa niezdolność do pracy) mogą i powinny być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, ponawiając argumenty zawarte w decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna i podlega oddaleniu. Istota sporu sprowadza się do ustalenia czy w rozpoznawanej sprawie wystąpiły szczególne okoliczności o których mowa w art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), a w szczególności czy choroba alkoholowa zmarłego męża skarżącej, wobec niestwierdzenia jego całkowitej niezdolności do pracy daje podstawy do ubiegania się o świadczenie powołane w tym przepisie. W pierwszej kolejności należy wskazać, że przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy powołany przepis ma charakter szczególny bowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać (...)" je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści przepisu art. 83 wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W orzecznictwie sądów administracyjnych reprezentowane jest ugruntowane już orzecznictwo, że szczególne okoliczności to takie zdarzenia, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2015 r., sygn. akt I OSK 2916/14 dostępny w bazie orzeczeń www.nsa.gov.pl), przy czym należy zaznaczyć, że sformułowanie ustawowe "szczególne okoliczności" nie może być rozumiane w sposób potoczny. Sądy administracyjne bardzo jednoznacznie wskazują, że "szczególne okoliczności", to okoliczności od strony (ubezpieczonego) niezależne, niezawinione i niemożliwe do przezwyciężenia, wykluczające jego aktywność zawodową (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 września 2014 r., sygn. akt I OSK 1396/14, Lex nr 1569468). Jakkolwiek należy zgodzić się ze skarżącą, że w orzeczeniach sądów przyjmuje się, że szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które daną osobę czynią nieatrakcyjną na rynku pracy i pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców. Chodzi także o takie sytuacje, kiedy osoba ta nie jest zdolna do świadczenia pracy z uwagi na stan zdrowia, chociaż nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 kwietnia 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 1470/13, Lex nr 1485943), niemniej jednak wskazuje się, że przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie może być sama trudna sytuacja materialna wnioskodawcy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 marca 2015 r., sygn. akt I OSK 3104/14). Dokonując pod tym kątem oceny przedstawionego stanu faktycznego i zgromadzonego materiału dowodowego należało stwierdzić, że Prezes ZUS prawidłowo wywiódł, iż nie zostały w sprawie spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Jak słusznie zauważyły organy obu instancji udowodnione zostały okresy składkowe i nieskładkowe L. S., zmarłego ojca dzieci, wynoszące na przestrzeni 50 lat tylko 6 lat, 7 miesięcy i 19 dni. Natomiast w ocenianym do uprawnień w 10-leciu przed dniem powstania niezdolności do pracy – zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym zostało udowodnione jedynie 1 miesiąc i 19 dni tych okresów. Ponadto w łącznym okresie ponad 21 lat ojciec dzieci nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym lub ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi, a w przerwach wobec ubezpieczonego nie była ustalona przez lekarza ZUS całkowita niezdolność do pracy. Wbrew zarzutom skargi również choroba alkoholowa zmarłego ojca dzieci nie stanowi "szczególnej okoliczności" o której mowa w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W dorobku sądów administracyjnych stwierdza się jednoznacznie, że choroba alkoholowa nie może usprawiedliwiać braku uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lipca 2015 r., sygn. akt I OSK 878/12). Alkoholizm może stanowić ograniczenie w świadczeniu, jednak w przypadku rozważania szczególnych okoliczności mających wpływ na otrzymanie świadczenia w drodze wyjątku, niezbędne jest wykazanie przynajmniej prób przezwyciężenia tej choroby, czego w niniejszej sprawie bezspornie zabrakło. Ponadto należy stwierdzić, że nie podejmując leczenia uzależnienia alkoholowego, L. S. dokonał świadomego wyboru dalszej drogi życiowej. Wbrew zatem zarzutom skargi należy stwierdzić, że o wyjątkowości podnoszonych przez skarżącą okoliczności nie może przesądzać jej subiektywne przekonanie co do tragicznej sytuacji materialnej rodziny, lecz muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być traktowane jako szczególne (wyjątkowe). Sąd dostrzega, że skarżąca i jej rodzina znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Trudna sytuacja materialna nie wystarcza jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne. Jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej nawet, gdy są one uzasadnione. Reasumując, Sąd uznał, że zarówno decyzja Prezesa ZUS wydana w pierwszej, jak i drugiej instancji są zgodne z prawem. Organ rozważył okoliczności sprawy biorąc pod uwagę całokształt zebranego w sprawie materiału dowodowego i zastosował prawidłową wykładnię właściwych przepisów prawa materialnego. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji wyroku.