II SA/Wa 918/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk (spr.), Sędzia WSA Piotr Borowiecki, Asesor WSA Joanna Kruszewska-Grońska, Protokolant sekr. sąd. Maryla Wiśniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 października 2019 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2019 r. nr [...] odmówił przyznania J. P. emerytury w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ przytoczył treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w art. 83 ustawy, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ ustalił, że wnioskodawca na przestrzeni 72 lat życia udokumentował 14 lat, 3 miesiące i 26 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Wskazał, że pierwsze udowodnione zatrudnienie wnioskodawca podjął [...].12.1976 r., tj. w wieku 30 lat. Organ stwierdził, że nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 1985-1994, 1995-1996, 1996-1997, 2004-2007, 2008-2011 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Prezes ZUS wskazał, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia bowiem w wymienionych przerwach wobec wnioskodawcy nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ podał też, że z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że wykonywał prace za granicą bez opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie organu osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy, winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ wyjaśnił, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2019 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi J. P. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący wnosząc o uwzględnienie skargi podniósł, że szczególne okoliczności to jego choroba i wiek, które stanowią o niezdolności do pracy. Wskazał, że nie posiada żadnych środków utrzymania. Oświadczył, że w Polsce pracował 14 lat, a pracodawcy w [...] zapewniali, że jest ubezpieczony. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Dodatkowo organ wskazał, że osoby które wykazały okres ubezpieczenia wymagany do uzyskania emerytury niepełnej (mężczyźni - 20 lat), zatem zauważalnie dłuższy niż wykazany przez skarżącego mogą liczyć na świadczenia w wysokości niższej niż ustalona ustawowo emerytura minimalna, bez prawa do jej wyrównania do kwoty tego świadczenia. W ocenie organu nie wydaje się zatem właściwe, by osobom, które nawet tak minimalnych warunków stażowych nie spełniły, przy czym przyczyny tego leżą w całości po ich stronie, przyznawać świadczenie emerytalne w wysokości gwarantowanej jedynie ze względu na fakt osiągnięcia przez nie wieku emerytalnego i pozostawania bez dochodów zapewniających środki utrzymania. Organ wskazał też, że w postępowaniu administracyjnym skarżący wskazywał, ze nie chce być badany orzeczniczo, gdyż do osiągnięcia wieku emerytalnego nie był chory - zatem sam przyznaje, iż względy zdrowotne nie mogły być przyczyną takiego przebiegu ubezpieczenia, jaki wykazano w jego sprawie. Ponadto wskazuje, że nie był ubezpieczony podczas pracy za granicą - co także nie ma charakteru okoliczności szczególnej. Organ podniósł, że skarga nadal nie zawiera żadnego wyjaśnienia, dlaczego skarżący na 47 lat aktywności zawodowej pozostawał w ubezpieczeniu przez mniej niż 1/3 tego okresu, podczas gdy już tylko pracując w okresie od swej pełnoletniości (1964 r.) do początku przemian gospodarczych w Polsce (1989 r.) wykazałby wymagane do przyznania mu emerytury na zasadach ogólnych 25 lat ubezpieczenia. Reprezentujący skarżącego adwokat – pełnomocnik ustanowiony z urzędu w piśmie procesowym z dnia 7 października 2019 r. podtrzymał argumentację skargi wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Oświadczył, że koszty te nie zostały opłacone w całości lub w części. Pełnomocnik zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: - art. 6 k.p.a. w zw. z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS polegające na tym, że organ dokonał nierzetelnej oceny materiału dowodowego, nie wyjaśnił w sposób właściwy podstawy faktycznej rozstrzygnięcia oraz dokonał wybiórczej oceny przesłanek stanowiących podstawę rozstrzygnięcia, - art. 8 k.p.a. w zw. z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez przeprowadzenie postępowania w sposób nie budzący zaufania do władzy publicznej, polegające na rozstrzygnięciu wątpliwości dotyczących zatrudnienia za granicą bez opłacania składek na niekorzyść skarżącego, - art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. w zw. z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez dokonanie pobieżnej i błędnej oceny zgromadzonych w sprawie dowodów, w szczególności oświadczenia stanowiącego dodatkowe wyjaśnienie skarżącego, - art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez wydanie decyzji, która nie zawiera właściwego uzasadnienia faktycznego pozwalającego na dokonanie oceny prawidłowości zaskarżonej decyzji, względnie oparcie zaskarżonej decyzji na dowodach nieujawnionych w postępowaniu administracyjnym. W uzasadnieniu pełnomocnik skarżącego rozwinął argumentację w zakresie postawionych zarzutów. Wskazał m.in., że informacja zawarta m.in. w oświadczeniu skarżącego świadczy o tym, że skarżący decydując się na wykonywanie pracy w [...] nie miał świadomości, że będzie to praca nieobjęta ubezpieczeniem. Podał, że organ dokonał nierzetelnej oceny materiału dowodowego przez co błędnie ocenił, że skarżący samodzielnie zdecydował się na pracę poza granicami Polski bez opłacania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Pełnomocnik zarzucił też, że organ skupił się wyłącznie na uzasadnieniu rzekomego braku wystąpienia szczególnych okoliczności. Organ całkowicie pominął pozostałe okoliczności faktyczne dotyczące kolejnych trzech przesłanek. Z decyzji nie wynika, czy organ dokonał oceny pozostałych przesłanek przyznania emerytury w drodze wyjątku i jaka ta ocena była. Pełnomocnik podniósł też, że organ nie dokonał żadnych ustaleń, co do realnej możliwości znalezienia przez skarżącego zatrudnienia w miejscu jego zatrudnienia w okresach przerw w zatrudnieniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna. W ocenie Sądu ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych co do braku spełnienia przez skarżącego łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania emerytury w drodze wyjątku jest prawidłowe. Zaskarżona decyzja nie narusza przepisów ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., w stopniu, który miałby wpływ na wynik sprawy. Zarzuty zawarte w skardze i piśmie procesowym z dnia 7 października 2019 r. Sąd uznał za nietrafne. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1270). Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. W sprawie niniejszej organ zasadnie stwierdził, iż nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły skarżącemu nabycie uprawnień w trybie zwykłym. Ocena organu w tym zakresie jest zdaniem Sądu prawidłowa i została uzasadniona w sposób pozwalający na dokonanie kontroli zaskarżonej decyzji. Ocena materiału dowodowego dokonana przez organ nie była dowolna. Organ nie naruszył przy tym art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym, za szczególne okoliczności w sprawach z zakresu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się jakieś konkretne zdarzenie lub trwały stan, które mogą powodować niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty, czyli wykluczać aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Sama trudna sytuacja materialna nie może stanowić wyłącznej przyczyny uzasadniającej przyznanie świadczenia. Świadczenie, o którym mowa w ww. przepisie nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców (v. wyrok WSA w Warszawie z dnia 15 maja 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 2176/13, wyrok NSA z dnia 20 stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 2399/15, orzeczenia.nsa.gov.pl). Organ w uzasadnieniu decyzji wskazał, że praca za granicą bez opłacania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, a na tę okoliczność - jako szczególne zdarzenie - powoływał się wnioskodawca w postępowaniu administracyjnym, nie stanowi szczególnej okoliczności, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Ustalenie to jest prawidłowe i nie stanowi o naruszeniu zasady pogłębiania zaufania (art. 8 k.p.a.). Podniesiona w piśmie procesowym z dnia 7 października 2019 r. okoliczność, że skarżący "decydując się na wykonywanie pracy w [...] nie miał świadomości, że będzie to praca nieobjęta ubezpieczeniem" nie zmienia trafności ustaleń organu. Bezsporne pozostaje przy tym, że skarżący na przestrzeni 72 lat życia udokumentował tylko 14 lat, 3 miesiące i 26 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Wprawdzie świadczenie w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od stażu pracy, jednakże nie budzi wątpliwości, że ustawodawca przewidział możliwość jego przyznania osobom, które na przestrzeni całego życia wykazywały aktywność zawodową, a jedynie na skutek okoliczności niemożliwych do przezwyciężenia nie były w stanie wypracować świadczenia w trybie zwykłym (v. wyrok NSA z dnia 20 grudnia 2005 r. sygn. akt I OSK 764/05, orzeczenia.nsa.gov.pl). Odmawiając przyznania emerytury w drodze wyjątku Prezes ZUS wskazał, że szczególne okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS to wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Sytuacja taka nie wystąpiła w niniejszej sprawie. Strona nie wykazała powyższego w postępowaniu administracyjnym. Także w skardze i w piśmie procesowym skarżący nie powołał żadnego faktu, który pozwalałby przyjąć, że istniała obiektywna przeszkoda, która uniemożliwiła wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Skarżący nie kwestionuje, że to nie stan zdrowia był przyczyną, która uniemożliwiła wypracowanie świadczenia ustawowego. Odnosząc się do zarzutu, że organ nie dokonał żadnych ustaleń, co do realnej możliwości znalezienia przez skarżącego zatrudnienia w miejscu jego zamieszkania w okresach przerw w zatrudnieniu, wskazania wymaga, że strona nie wskazywała na trudności w znalezieniu zatrudnienia w miejscu zamieszkania w ściśle określonych okresach. Nadto, w odniesieniu do powyższego podkreślenia wymaga, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że także okres formalnej rejestracji jako osoby bezrobotnej w urzędzie pracy nie stanowi okoliczności szczególnej na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (v. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3741/01, wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2013 r., wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 24 lipca 2001 sygn. akt 444/01, wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2013 r., sygn. akt I OSK 517/13, orzeczenia.nsa.gov.pl). W stanie faktycznym tej sprawy nie sposób zarzucić organowi, że z urzędu nie dokonywał ustaleń, co do realnej możliwości znalezienia przez wnioskodawcę pracy w miejscu zamieszkania. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ w istocie nie przywołał okoliczności faktycznych dotyczących sytuacji materialnej, jednakże powyższe nie stanowi uchybienia, które miałoby jakikolwiek wpływ na wynik sprawy, wobec niespełnienia przesłanki szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły uzyskanie świadczenia w trybie ustawowym. Nadto, organ trafnie wskazał w decyzji, że sytuacja materialna nie stanowi jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Organ nie kwestionował przy tym całkowitej niezdolności skarżącego do pracy. To, że organ nie zawarł w decyzji stwierdzenia w tym zakresie także nie stanowi uchybienia, które miałoby jakikolwiek wpływ na wynik sprawy. Biorąc pod uwagę treść skargi wskazania wymaga również, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy (v. wyrok NSA dnia 5 listopada 2014 sygn. akt I OSK 2148/14, orzeczenia.nsa.gov.pl). Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), orzekł jak w wyroku.