III SA/Wa 1574/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dorota Dziedzic – Chojnacka, po rozpoznaniu w dniu 13 listopada 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu [...] z siedzibą w [...] od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 października 2018 r., sygn. akt III SA/Wa 1574/18 odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [...] Sp. z o.o. z siedzibą w [...] na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w [...] z dnia [...] kwietnia 2018 r. Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne okresy rozliczeniowe 2013 r., 2014 r. i 2015 r. postanawia utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy Skarżąca [...] Sp. z o.o. wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych uzasadniając, że Spółka nie posiada środków na uiszczenie wpisu sądowego. Wartość zobowiązań Spółki przekracza wartość jej majątku. Skarżąca nie posiada żadnego majątku możliwego do bieżącego upłynnienia z zachowaniem rynkowych cen zbycia. W oświadczeniu o majątku i dochodach Skarżąca wskazała, że posiada (na koniec 2016 r.) kapitał własny ujemny w wysokości - 941.316,44 zł, wartość środków trwałych wynosi (na koniec 2016 r.) 344.989 zł, a strata za 2016 r. wyniosła 1.295.814,94 zł. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego Skarżąca nadesłała wyciągi z rachunku bankowego, zeznania podatkowe CIT-8 za 2017 i 2016 r., wypis z księgi wieczystej, deklaracje VAT-7K za I i II kwartał 2018 r., bilans oraz rachunek zysków i strat za lata 2015 i 2017, jednolity plik kontrolny, rachunek przepływów finansowych oraz sprawozdanie finansowe za 2017 r. Postanowieniem z dnia 1 października 2018 r. starszy referendarz sądowy odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Pismem z 10 października 2018 r. Skarżąca złożyła sprzeciw od ww. postanowienia referendarza sądowego. W uzasadnieniu podniosła, iż nie jest w stanie efektywnie prowadzić działalności gospodarczej, a jej faktyczna sytuacja majątkowa jest wyjątkowo trudna. Drastycznie malejące przychody (z ponad 5 milionów złotych w 2015 r. na 2,5 miliona w 2016 r., oraz zaledwie 2 tysiące złotych w 2017 r.), skokowo rosnące straty wynikające z należnych zobowiązań (odpowiednio ponad 50 tysięcy w 2015 r., ponad 3,5 miliona w 2016 r. i blisko 6 tysięcy w 2017 r.), które za lata 2016 i 2017 przewyższyły kwotę przychodów, ujemne od 2016 r. kapitały własne, efektywny brak przepływów pieniężnych od 2016 r. (dynamika na poziomie 700 złotych w roku 2016 i zerowa w 2017), zerowy stan rachunków oraz prowadzenie egzekucji z hipoteki na posiadanej jedynej nieruchomości wprost wskazują na dramatycznie złą sytuację finansową Strony. W ocenie Skarżącej wpis sądowy w kwocie 10.487,00 zł wielokrotnie przekracza jej możliwości finansowe i jego uiszczenie nie jest możliwe. Mimo tego Starszy Referendarz uznał, że Strona nie spełniła powyższej przesłanki, powołując się jednocześnie na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego. Skarżąca podniosła, iż w przedstawionych sprawach nie sposób uznać poglądów wyrażonych przez NSA za niezasadne. Jednakże sytuacja, w której znajduje się Skarżąca, jest diametralnie różna. Strona efektywnie nie prowadzi od ponad roku działalności gospodarczej - co potwierdzają drastycznie spadające w latach 2015 i 2016 przychody, które w 2017 r. osiągnęły minimalny poziom, nie posiada żadnych środków pieniężnych, których kwota byłaby chociażby zbliżona do kwoty wpisu - co potwierdzają rachunki przepływów pieniężnych za rok 206 i 2017 oraz obecny stan rachunków, natomiast posiadana przez nią nieruchomość obciążona jest hipoteką, i stanowi przedmiot egzekucji, zatem podobnie nie stanowi żadnego istotnego pod względem wartości majątku. Zdaniem Skarżącej stwierdzenia Starszego Referendarza, jakoby Strona już w 2015 r. (w momencie wszczęcia wobec niej postępowania kontrolnego) powinna liczyć się z ewentualną koniecznością uiszczenia wpisu sądowego i była zobowiązana do zabezpieczenia na ten cel odpowiednich środków nie sposób uznać za prawidłowe, jak i w ogóle możliwe do wykonania w praktyce. Skarżąca wskazała, iż decyzja Naczelnika Urzędu Skarbowego [...] nr [...] została wydana w dniu [...] października 2017 r. (a więc po dwóch latach postępowań), i dopiero z tą datą Strona dowiedziała się, jakie, zdaniem organu, ciąży na niej zobowiązanie. Na etapie postępowania kontrolnego i podatkowego kwota tego zobowiązania nie była w żaden sposób pewna, zatem trudno byłoby stronie zabezpieczyć odpowiednią kwotę na prowadzenie w tym zakresie sporu. Strona zaznaczyła, iż należy także wziąć pod uwagę stan majątkowy strony na dzień wydania decyzji. Mimo tego, z racji na dwuinstancyjność postępowania i złożenia przez Skarżącą odwołania, dopiero z dniem wydania zaskarżonej decyzji Skarżąca uznała za właściwy dla zabezpieczenia środków na postępowanie sądowe. W ocenie Skarżącej zaprezentowany przez Starszego Referendarza sposób wykładni przepisów p.p.s.a. oraz zasady ich stosowania pozostają w sprzeczności z: art. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji. Zdaniem Skarżącej przy wydawaniu postanowienia o odmowie udzielenia prawa pomocy w niniejszej sprawie nie wzięto pod uwagę, że obowiązkiem Sądu jest dokonywanie prokonstytucyjnej wykładni zaskarżonych w niniejszym sprzeciwie przepisów p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), zwanej dalej: "p.p.s.a." rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Stosownie zaś do treści art. 260 § 2 p.p.s.a. w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strona wnosząca do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązana jest do uiszczenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 p.p.s.a. – strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez wnioskodawcę. W jednym z orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił również, iż od strony – w szczególności, jeśli jest osobą prawną – można oczekiwać, że będzie dysponować swoim majątkiem w taki sposób, aby uzyskać z niego sumy potrzebne na pokrycie kosztów sądowych, w szczególności, jeśli w porównaniu z jego wartością są one niewielkie (zob. postanowienie NSA z dnia 18 grudnia 2012 r. o sygn. akt II GZ 478/12). W pierwszej kolejności przypomnieć należy, iż kwestia zastosowania wyjątkowej instytucji, jaką jest prawo pomocy, w odniesieniu do osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych była już wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie sądów administracyjnych. W postanowieniu z dnia 14 grudnia 2011 r. o sygn. akt I GZ 201/11, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Jednocześnie, trzeba podkreślić, że przyznanie prawa pomocy osobie prawnej nie ma charakteru obowiązkowego, nawet w przypadku spełnienia przez nią przesłanek ustawowych (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 11 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Ol 21/10; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego wymagalnym kosztem Skarżącej jest wpis sądowy od skargi w wysokości 10.487 zł. Z nadesłanych materiałów wynika, że Skarżąca mimo powołanych problemów finansowych nie zaprzestała i w dalszym ciągu prowadzi działalność gospodarczą. Z nadesłanego zeznania CIT-8 wynika, że w 2016 r. Skarżąca uzyskała przychód 2.658.132,69 zł oraz poniosła stratę 3.557.456,46 zł, a w 2017 r. przychód 2.362,68 zł oraz poniosła stratę 5.924,82 zł Ponadto z nadesłanego rachunku zysków i strat wynika, że w 2015 r. Skarżąca uzyskała przychód w kwocie 5.348.373,11 zł i poniosła stratę w wysokości 55.311,40 zł. Dokonując analizy wniosku skarżącej, dokumentów dołączonych do wniosku oraz argumentacji zawartej we wniesionym sprzeciwie, Sąd uznał, że referendarz sądowy zasadnie ustalił, że Skarżąca nie wykazała niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania i w konsekwencji odmówił przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zauważyć należy, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z prowadzonej działalności, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez osoby prowadzące działalność gospodarczą (por. postanowienie NSA z 17 października 2011r., sygn. akt II FZ 542/11, LEX 987763). Zdaniem Sądu chybione jest stanowisko Skarżącej, że nie ma możliwości pozyskania środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych. Osoba prawna, wnosząc o przyznanie prawa pomocy, obowiązana jest wykazać nie tylko, iż nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, aby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi, Warszawa 2010 r., str. 568, postanowienie NSA z dnia 13 czerwca 2014r., sygn. akt I FZ 171/14). Sąd zauważa, iż spółka z ograniczoną odpowiedzialnością może zdobyć środki na dokonanie opłat sądowych w drodze np. dopłat od wspólników. Jest to o tyle uzasadnione, że to wspólnicy czerpią zyski z działalności spółki, zatem mogą ponosić ciężar dopłat związanych z jej działalnością. Nie ma podstaw, by ciężar ten przerzucać na społeczeństwo, a taka sytuacja miałaby miejsce w przypadku zwolnienia Spółki z ponoszenia kosztów - wówczas niezbędne środki wyłożyłby Skarb Państwa, czyli ogół obywateli (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2014 r., sygn. akt. II FZ 1185/13). W doktrynie podnosi się, iż dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. t. 1 do art. 177 w A. Kidyba, w Komentarz aktualizowany do art. 177 Kodeksu spółek handlowych, publ. LEX/el. 2013). Dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki. Należy podkreślić, że spółka handlowa, która twierdzi, że nie dysponuje bieżącymi środkami na koszty sądowe, powinna udowodnić, że nie jest w stanie uzyskać ich od wspólników, zanim o pomoc zwróci się do Skarbu Państwa. Brak podjęcia działań w tym zakresie uniemożliwia uwzględnienie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych (postanowienie SN z 23 stycznia 2015r., sygn. akt I ACz 1067/14). Wskazać należy, iż rola wspólnika nie może sprowadzać się tylko do czerpania profitów z działalności spółki. Spółka winna zwrócić się o pomoc do swoich udziałowców, z woli których funkcjonuje w obrocie prawnym. W szczególności należy wziąć pod uwagę, że podstawą działalności spółki z o.o. jest wyodrębniony majątek, kapitał jej wspólników, zaś celem m.in. pomnażanie zysku oraz ograniczenie ryzyka prowadzenia działalności gospodarczej do środków wniesionych przez wspólników do spółki. W ocenie Sądu nie można dać pierwszeństwa zasadzie prawa do sądu Spółki, której wspólnicy, korzystający z jej zysków, nie udowodnili, iż nie są w stanie pokryć w formie dopłat jej zobowiązań wynikających z udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Instytucja prawa pomocy nie może być bowiem wykorzystywana do wzbogacania osób prywatnych. Brak skutecznych działań wspólników Spółki lub też ich bierność w kwestii dokonania przez nich wpłat do spółki na poczet wpisu sądowego należy uznać za przesłankę do odmowy udzielenia spółce prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Na gruncie niniejszej sprawy Sąd zauważa, iż pomimo nadesłanych dokumentów Skarżąca nie wykazała, że zdobycie funduszy w drodze dopłat od wspólników, nie jest możliwe. Spółka nie wyjaśniła, jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jej wspólników. Rozpatrując niniejszy wniosek, Sąd miał na uwadze, że udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu Państwa i powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto opłaty sądowe, do których zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997r. Dlatego też może być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danego podmiotu na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., FZ 478/04, dostępne w CBOSA). W odniesieniu do zarzutu Skarżącej, iż odmowa przyznania jej prawa pomocy stanowi naruszenie prawa do sądu, Sąd zauważa, iż konstytucyjne prawo dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu. Art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r. Nr 78. poz.483 z późn. zm.) stanowi, iż każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie. Dlatego tylko w sytuacjach wyjątkowych dopuszczalne jest przerzucanie ciężaru ponoszenia opłat sądowych na budżet państwa. Podsumowując, w rozpoznawanej sprawie Skarżąca, która jest profesjonalnym przedsiębiorcą, działającym od określonego czasu na rynku, dodatkowo reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika ustanowionego w sprawie tj. doradcę podatkowego, nie wykazała, że podjęła niezbędne kroki w celu zdobycia funduszów na pokrycie wydatków związanych z postępowaniem. Tym samym, ocena referendarza sądowego o niespełnieniu przez skarżącą przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie była prawidłowa. Powyższe stanowisko ma o tyle istotne znaczenie, że ustawodawca w odniesieniu do oceny wniosków składanych przez osoby prawne lub jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, wprowadził większe rygory niż w przypadku osób fizycznych. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.