III SA/Wa 435/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Grażyna Nasierowska po rozpoznaniu w dniu 13 lipca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. O. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] grudnia 2008 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu podatku od towarów i usług za okres od grudnia 2001 r. do grudnia 2002 r. wraz z odsetkami postanawia 1. przyznać prawo pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnić skarżącego od wpisu od skargi ponad kwotę 100 zł (sto złotych), 2. odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie 1. Wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu PPF Skarżący J. O. zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wskazał, że kwota 500 zł należna z tytułu wpisu sądowego stanowi połowę jego miesięcznych dochodów. Jego stan zdrowia nie pozwalał przez dłuższy czas na podjęcie pracy. Na utrzymaniu Skarżącego pozostaje żona i córka, która się uczy. Poza mieszkaniem kwaterunkowym nie posiada żadnego majątku. Dochód z umowy o pracę wynosi 1.276 zł brutto. Do formularza Skarżący dołączył zaświadczenie o zatrudnieniu i zarobkach. 2. Pismem z 31 marca 2009 r. referendarz sądowy wezwał Skarżącego do udzielenia dodatkowych informacji o jego sytuacji majątkowej. 3. Pismem z 14 kwietnia 2009 r. Skarżący zwrócił się o przedłużenie terminu do przesłania informacji o sytuacji majątkowej. Oświadczył ponadto że nie posiada rachunków bankowych. 4. Postanowieniem z 5 maja 2009 r. referendarz sądowy zwolnił Skarżącego od wpisu od skargi powyżej 100 zł, w pozostałym zakresie odmówił przyznania mu prawa pomocy. 5. Od postanowienia tego Skarżący wniósł nazwany "zażaleniem" sprzeciw, w którym podniósł że kwota 100 zł jest dla niego dużym obciążeniem. Kwota ta stanowi równowartość kilkudniowych wydatków przeznaczonych na bieżące utrzymanie. 6. W dniu 9 czerwca 2009 r. wystosowano do Skarżącego ponowne wezwanie do nadesłania dodatkowych informacji, w odpowiedzi na które Skarżący wyjaśnił, że działalność prowadzi on, a nie rodzina i znajomi i to on nie ma środków na obronę, a nie rodzina i znajomi, których nigdy nie śmiałby prosić o pomoc. Wyjaśnił, że jego żona nie życzy sobie by Skarżący podawał jej źródła dochodu, gdyż nie prowadziła ona z mężem działalności gospodarczej. Dodał, że żona nie pracuje od 1997 r. - zajmuje się domem. Skarżący nie korzystał i nie korzysta z pomocy społecznej. Wraz ze Skarżącym zamieszkuje dwóch synów żony, którzy pracują i nie życzą sobie by informować o ich dochodach i życiu prywatnym. Jedyny majątek jaki Skarżący posiada to samochód osobowy marki Fiat 126 p. Skarżący powtórzył, że zarabia 1.270 zł brutto. Na opłaty domowe przeznacza 500 zł i kwota ta stanowi 1/3 całości opłat. W 2007 r. nie osiągnął żadnych dochodów. Zauważył że publiczna, tj. darmowa pomoc prawna nie zajmuje się takimi sprawami jak niniejsza. Skarżący nie jest w stanie pomóc sobie sam. Do pisma dołączył zeznanie podatkowe za 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. 7. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), dalej powoływanej jako "p.p.s.a.", w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. 8. Celem instytucji "prawa pomocy" jest zapewnienie realizacji prawa do sądu stronie, która ze względu na dochody, stan majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie. 9. Przyznanie prawa pomocy uzależnione jest od spełnienia przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. Zgodnie z § 1 tego artykułu Sąd przyznaje prawo pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Stosownie do art. 245 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje natomiast zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). 10. Jak zatem wynika z brzmienia art. 246 § 1 p.p.s.a., nakłada on na stronę obowiązek wykazania (podkr. Sądu), tj. - przyjmując za Słownikiem języka polskiego (pod redakcją naukową prof. M. Szymczaka, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2002, t. III, s. 749) - udowodnienia, czy też przedstawienia w sposób przekonywający, że zachodzą wobec niej przesłanki przyznania prawa pomocy. Prawo pomocy jest więc uprawnieniem, dla realizacji którego strona obowiązana jest dokonać pewnych czynności, w tym przedstawić określone informacje bądź złożyć na wezwanie Sądu dokumenty służące ich weryfikacji. Strona zobligowana jest zatem przedstawić Sądowi nie tylko subiektywny opis zaistniałych faktów, ale przede wszystkim obiektywne dowody na ich potwierdzenie. Innymi słowy fakty te powinny być uwiarygodnione (a najlepiej udokumentowane), tak aby Sąd miał przekonanie (a najlepiej pewność), co do trafności swojej oceny możliwości finansowych strony. Możliwość wezwania strony do złożenia takich informacji bądź dokumentów daje Sądowi przepis art. 255 p.p.s.a. Z możliwości tej w niniejszej sprawie skorzystano i to dwukrotnie. 11. Tymczasem w odpowiedzi na wezwania z 31 marca 2009 r. i 9 czerwca 2009 r. Skarżący udokumentował – przesyłając zaświadczenie o zatrudnieniu i zarobkach oraz zeznanie podatkowe – jedynie dwie okoliczności, a mianowicie wysokość wynagrodzenia oraz wielkość dochodów uzyskanych w 2008 r. Skarżący nie udokumentował natomiast wysokości ponoszonych wydatków (ograniczył się wyłącznie do wskazania że na opłaty domowe przeznacza 500 zł miesięcznie). Nie nadesłał także dokumentu z którego wynikałoby że zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej oraz dokumentu świadczącego o zarejestrowaniu żony jako osoby bezrobotnej (nie wskazał też że taka rejestracja nie nastąpiła). Dodatkowo Skarżący uchylił się (zasłaniając się życzeniem żony) od podania jej źródła dochodu. Wyjaśnił tylko że nie pracuje. Takie zaś stwierdzenia sugerują że żona posiada jednak jakieś źródło dochodu, choć nie jest nim praca zarobkowa. Jeśli tak to również ten dochód należałoby uwzględnić przy ocenie możliwości finansowych Skarżącego. Skarżący nie przesłał także szczegółowej informacji dotyczącej posiadanych wierzytelności oraz ciążących na nim zobowiązań (w tej sytuacji nie jest jasne czy zaległości względem urzędu skarbowego są jedynymi jego zobowiązaniami). Nie podał również informacji o zastosowanych wobec niego środkach egzekucyjnych. Sąd wyjaśnia jednocześnie że skierowana do Skarżącego prośba o nadesłanie informacji o pomocy udzielanej mu przez rodzinę i znajomych podyktowana była treścią wniosku o umorzenie zaległości z 12 marca 2008 r., w którym podkreślił że "z trudem utrzymuje się z pomocy rodziny i znajomych". Ubocznie jedynie Sąd zauważa, że stwierdzenie to kłóci się z zawartymi w piśmie z 19 czerwca 2009 r. wyjaśnieniami Skarżącego, iż rodziny i najbliższych znajomych "nigdy nie śmiałby prosić o pomoc". 12. Nieudzielenie żądanych przez Sąd (a opisanych wyżej) informacji na temat stanu majątkowego i dochodów Skarżącego mogłoby stanowić samoistną podstawę rozstrzygnięcia odmawiającego przyznania mu prawa pomocy. Jak się bowiem przyjmuje w orzecznictwie sądowym uchylenie się strony od obowiązków nałożonych nań w toku postępowania uzupełniającego prowadzonego w trybie art. 255 p.p.s.a. uznać należy za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z 20 czerwca 2008 r. II FZ 222/08; niepubl., z 10 czerwca 2008 r., II FZ 164/08, niepubl.; z 5 czerwca 2008 r., I FZ 236/08, niepubl.). Od powyższego rozstrzygnięcia Sąd jednak odstąpił. Uznał mianowicie, iż odmowa przyznania prawa pomocy pogorszyłaby sytuację Skarżącego w stosunku do sytuacji ukształtowanej postanowieniem referendarza sądowego zwalniającym go od wpisu od skargi powyżej 100 zł. Jakkolwiek w razie wniesienia sprzeciwu, postanowienie referendarza, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd (o czym stanowi art. 260 p.p.s.a.), to jednak Sąd stanął na stanowisku, iż realizacja przyznanego stronie prawa do sprzeciwu powinna nastąpić bez obawy, że w wyniku tego sprzeciwu pogorszy się jej sytuacja. Ponadto zestawiając wysokość środków, które ma do dyspozycji Skarżący (dochód 1.276 zł brutto pomniejszony o kwotę 500 zł – jedyną ujawnioną kwotę wydatków) z wysokością 100 zł Sąd doszedł do przekonania, że uiszczenie tej ostatniej nie uniemożliwi Skarżącemu zaspokajania bieżących potrzeb życiowych. W szczególności na takie okoliczności nie wskazał Skarżący, a odmienną ocenę zdolności finansowych uniemożliwił sam Skarżący, gdyż nie nadesłał żądanych materiałów. Decydując o odmowie ustanowienia pełnomocnika Sąd kierował się także argumentacją zaprezentowaną przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 24 czerwca 2008 r. (I FZ 240/08). Sąd ten stanął wówczas na stanowisku, że oceniając zasadność wniosku o przyznanie pełnomocnika Sąd powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania, tj. powinien brać pod uwagę takie elementy jak: aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych. W niniejszej sprawie konieczność taka nie zachodzi. Przepisy regulujące postępowanie przed wojewódzkim sądem administracyjnym nie przewidują bowiem "przymusu adwokackiego". Skarżący ma ustawowo zapewnione prawo do informacji, którego wyrazem jest sformułowana w przepisie art. 6 p.p.s.a. zasada udzielania pomocy stronom (por. postanowienie NSA z 16 stycznia 2006 r., II GZ 143/05). Zgodnie z powołanym wyżej przepisem Sąd udziela stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz poucza ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Istotną gwarancją procesową jest również to, iż stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd oceniając wydane w sprawie rozstrzygnięcie lub czynność organu administracji, rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przepis ten daje podstawę do uwzględnienia skargi także wtedy, gdy w trakcie toczącego się postępowania sądowoadministracyjnego strona nie podnosi zarzutów będących podstawą wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego aktu lub czynności. Oznacza to, że Sąd zbada zasadność skargi niezależnie od obecności na rozprawie pełnomocnika, czy też Skarżącego (por. postanowienie NSA z 18 października 2005 r., II FZ 670/05). W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. w związku z art. 260 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.