IV SA/Wa 1198/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Beata Sobocha po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku G. z siedzibą w K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi G. z siedzibą w K. na postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie Postanowieniem z dnia 26 września 2014 r. (doręczonym stronie w dniu 17.10.2014 r. – k. 64 akt), referendarz sądowy odmówił G. z siedzibą w K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, wskazując że wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów sądowych w rozpatrywanej sprawie. W ocenie referendarza sądowego z faktu, że Towarzystwo pobiera niskie składki członkowskie nie można wywodzić, że należy uwzględnić wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Tym bardziej skoro wnioskodawca podaje, że działa dla dobra społeczeństwa, to nie powinien na społeczeństwo przerzucać ciężaru finansowego swojego działania. G. z siedzibą w K. złożyło sprzeciw od powyższego rozstrzygnięcia wskazując, iż zaskarżonym postanowieniem wadliwie oceniono możliwości poniesienia kosztów sądowych w niniejszym postępowaniu. Towarzystwo zarzuciło wadliwą ocenę całokształtu okoliczności uzasadniających przyznanie skarżącemu prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Wskazało, że nie może finansować swojej działalności statutowej z prowadzenia działalności gospodarczej, ubiegania się o darowizny i spadki, bowiem taka działalność nie jest celem Towarzystwa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 P.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na wydane w tym trybie postanowienie przysługuje zażalenie. Sprawa przyznania prawa pomocy rozpatrywana jest więc od początku w świetle przesłanek, o których mowa w art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a. Zgodnie z ww. przepisem prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce nieposiadającej osobowości prawnej, w zakresie całkowitym, gdy wnioskodawca wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Mając powyższe na uwadze, należy wskazać, że w orzecznictwie jednolicie przyjmuje się, iż udzielenie stronie prawa pomocy sprowadzać się powinno do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienia NSA z: 23 stycznia 2013 r. I FZ 2/13 oraz II FZ 1017/12; 10 stycznia 2013 r. II FZ 1005/12). Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać przy tym nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504). Zwrócić uwagę należy na fakt, że zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest odpłatność, zaś wyjątki od tej zasady wynikają z konkretnych przepisów ustawy (tj. art. 239 P.p.s.a.) lub też mają charakter prawa pomocy. Z uwagi na to, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego, jego przyznanie następuje w sytuacjach wyjątkowych, szczególnych, po uprzednim wnikliwym zbadaniu sytuacji materialnej wnioskodawcy. W konsekwencji, co wymaga podkreślenia, to na żądającym zwolnienia od kosztów sądowych spoczywa wyłączny ciężar wykazania braku dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania powstających w związku z zainicjowaną sprawą. Okoliczność, czy warunki do przyznania prawa pomocy zostały spełnione, podlega ostatecznie ocenie sądu. Wnioskujące Towarzystwo jest stowarzyszeniem zwykłym. Zgodnie z art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach jest to uproszczona forma stowarzyszenia (nieposiadająca osobowości prawnej), o daleko posuniętych ograniczeniach ustawowych działalności, wynikających z art. 42 ustawy o stowarzyszeniach. W związku z tym, zgodnie z art. 42 ust. 2 ustawy o stowarzyszeniach, stowarzyszenie zwykłe uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich, które są środkami działania i które uznać należy za majątek stowarzyszenia (Z. Radwański, Podmioty prawa cywilnego w świetle zmian kodeksu cywilnego przeprowadzonych ustawą z dnia 14 lutego 2003 r. PS 2003, nr 7-8, s.7; postanowienie NSA z dnia 21 maja 2009 r., I OZ 519/09, Lex nr 574295). Przy czym stwierdzić należy, że regulamin stowarzyszenia zwykłego może nie przewidywać obowiązku składek członkowskich. Jak wynika ze statutu celem Towarzystwa, jest prowadzenie działalności w zakresie ekologii, ochrony środowiska, dziedzictwa przyrodniczego i edukacji. Cele te są realizowane m. in. przez "występowanie na prawach strony reprezentującej interes społeczny oraz interes prawny uzasadniony celami statutowymi w postępowaniach administracyjnych, procedurach związanych z planami zagospodarowania przestrzennego oraz procesach sądowych związanych z ochroną środowiska, w procesach inwestycyjnych oraz procedurach planistycznych" (§ 8 pkt 8 statutu). Taki cel działania stowarzyszenia bez wątpienia daleko wykracza poza cel zaspokajania osobistych potrzeb swoich członków i bez wątpienia świadczy o aspiracji jego członków do realizacji szerszych interesów społecznych. Przy tak określonym celu Towarzystwa członkowie powinni przewidywać, że ich skuteczne działanie będzie generować określone koszty. W niniejszej sprawie skarżące Towarzystwo nie wykazało, że podjęło nie jakiekolwiek działania, lecz działania celowe zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Nie jest wystarczającym twierdzenie, że źródłem dochodu Towarzystwa są wyłącznie składki członkowskie, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Jeżeli działalność Towarzystwa związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczania kosztów postępowania sądowego. Towarzystwo powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki np. w formie składek członkowskich na odpowiednio wysokim poziomie. Z obowiązku tego nie zwalnia fakt, że nie zdecydowało się podjąć uchwały w przedmiocie obowiązku uiszczania składek członkowskich w znacznej wysokości adekwatnej do szeroko zakreślonych w statucie form działalności. Z przesłanego statutu Towarzystwa z § 12 wynika obowiązek brania udziału przez członków zwyczajnych w działalności Towarzystwa i w realizacji jego celów oraz obowiązek regularnego opłacania składek przez członków zwyczajnych Towarzystwa. Nic nie stoi więc na przeszkodzie, aby członkowie Towarzystwa, w przypadku braku innych źródeł finansowania, celem prowadzenia postępowania sądowoadministracyjnego, zebrali środki konieczne do opłacenia wpisu sądowego. Ponieważ skarżące Stowarzyszenie nie korzysta z żadnej możliwości zdobycia środków finansowych, nie może skutecznie żądać pokrycia kosztów postępowania przez Skarb Państwa. Wnioskodawca w nadesłanej uchwale z dnia [...] czerwca 2014 r. wskazał, że maksymalna wysokość składki członkowskiej wynosi miesięcznie 5 zł lub rocznie 50 zł i przy liczbie 29 członków zwyczajnych i 3 członkach wspierających. Wskazać należy, jeżeli stowarzyszenie z jednej strony stawia sobie za cel realizację interesów społecznych, a z drugiej pozbawia się możliwości uzyskiwania składek członkowskich, prowadzi to do uniemożliwienia realizacji jego zadań, które nie mogą być finansowane przez Skarb Państwa. Przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Odmiennie należałoby oceniać okoliczności, w których stowarzyszenie zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określając sposób pozyskania środków, z których te cele będą realizowane, z przyczyn niezależnych od siebie nie jest w stanie zgromadzić dostatecznej ilości środków na funkcjonowanie – okoliczności te nie zostały jednak wykazane w sprawie niniejszej (vide. postanowienia NSA z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06; z dnia 25 marca 2010 r., sygn. akt II OZ 252/10, z dnia 14 września 2010 r., sygn. akt. II OZ 853/10; z dnia 09 września 2010 r. sygn. akt II OZ 842/10 publ. https://cbois.nsa.gov.pl/). Na marginesie należy wskazać, że ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych jest stanowisko, zgodnie z którym w takich okolicznościach, jak przedstawione w niniejszym stanie faktycznym, kiedy nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, przyjąć należy, że organizacja - ustanawiając symboliczne składki członkowskie bądź ich brak w ogóle - sama pozbawia się zdobycia środków finansowych na prowadzenie działań statutowych, co stanowi przesłankę do odmowy przyznania prawa pomocy. Nawet bowiem jeśli Stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej (postanowienie NSA z 8 lipca 2010 r. sygn. II OZ 664/10, postanowienie NSA z 4 marca 2010 r., sygn. II OZ 183/10, LEX nr 606595, postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. I OZ 428/11, LEX nr 990354). Z uwagi na powyższe należy stwierdzić, że wnioskodawca nie uprawdopodobnił, że jest podmiotem , któremu przysługuje możliwość skorzystania z prawa pomocy. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. należy orzec jak w sentencji postanowienia.