IV SA/Wa 132/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Wójcik po rozpoznaniu w dniu 17 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Wspólnoty Mieszkaniowej przy [...] w [...] od postanowienia referendarza sądowego z dnia 26 maja 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi Wspólnoty Mieszkaniowej przy [...] w [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] października 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy ustalenia warunków zabudowy postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 26 maja 2017 r., sygn. akt IV SA/Wa 132/17. W piśmie z dnia 16 grudnia 2016 r. Wspólnota Mieszkaniowa przy [...] w [...] wniosła za pośrednictwem organu do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] października 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy ustalenia warunków zabudowy. W skardze zawarty został wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, złożony następnie na urzędowym formularzu, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i radcy prawnego. W formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca podała, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w celu obrony interesów Wspólnoty oraz uniknięcia błędów proceduralnych, w niniejszym postępowaniu, które – w ocenie skarżącej – jest wyjątkowo skomplikowane. Skarżąca wskazała zysk za ostatni rok obrotowy według bilansu – w wysokości 695,07 zł. Wspólnota posiada trzy rachunki. Stan kont bankowych na dzień złożenia formularza PPPr wynosił odpowiednio: 3.720,41 zł; 9.241,52 zł i 57.267,58 zł. Skarżąca podniosła, że spłaca dwa kredyty: inwestycyjny i termomodernizacyjny, zaciągnięte z uwagi na konieczność przeprowadzenia niezbędnych remontów. Zadłużenie z tytułu tych kredytów wynosi łącznie 410.700,74 zł. Miesięczne obciążenie z tytułu spłaty kredytów wynosi ok. 4.000 zł. Skarżąca wskazała także na: - zaległość lokalu nr [...] w wysokości 18.630,03 zł (postępowanie komornicze); - zobowiązanie do usunięcia awarii systemu kanalizacyjnego w budynku w 2017 r., której szacunkowy koszt usunięcia określany jest na kwotę 125.000 zł (na dowód czego skarżąca załączyła opinię techniczną dotyczącą stanu technicznego instalacji kanalizacji sanitarnej i kosztorys inwestorski). Przedmiotowy wniosek został rozpoznany postanowieniem referendarza sądowego z dnia 26 maja 2017 r., którym odmówiono przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Od postanowienia referendarza skarżąca wniosła sprzeciw, wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W treści sprzeciwu podniosła, że wobec całkowitej odmowy udzielenia prawa pomocy, Zarząd Wspólnoty stoi przed dylematem czy wydatkować środki na niniejszy proces, które są przeznaczone na usunięcie awarii rur kanalizacyjnych. Wspólnota podała, że mając tak ogromne zadłużenie z tytułu dwóch kredytów na kwotę ponad 400 tysięcy złotych, najprawdopodobniej będzie musiała starać się o jeszcze jeden kredyt na ten remont, a nie mając zgromadzonych odpowiednich środków może spotkać się z odmową udzielenia kolejnego kredytu. Wspólnota podniosła, że wykazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy środki pieniężne na kontach Wspólnoty służą również do pokrywania na bieżąco kosztów utrzymania budynku (zapłaty bieżących faktur wystawianych na Wspólnotę, z których część za media rozliczana jest z członkami Wspólnoty w okresach rocznych). W dalszej części uzasadnienia sprzeciwu skarżąca polemizuje z argumentacją odmowy przyznania prawa pomocy zawartą w uzasadnieniu postanowienia referendarza sądowego, stwierdzając, że referendarz sądowy nie zna zasad i realiów demokratycznego postępowania we Wspólnotach Mieszkaniowych. Zdaniem skarżącej, za przyznaniem jej prawa pomocy przemawiają zasady sprawiedliwości wyrażające się w tym, aby wszystkie osoby miały w równym dostępie prawo do rozpatrzenia ich sprawy przez niezawisły Sąd, niezależnie od ich stanu majątkowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie, wobec czego postanowienie referendarza sądowego z dnia 26 maja 2017 r. należało utrzymać w mocy. Zgodnie z treścią art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 z późn. zm.), w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. poz. 658), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Jednocześnie, zgodnie z art. 2 ustawy zmieniającej, przepis art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej, stosuje się do postępowań wszczętych po dniu jej wejścia w życie. Ustawa nowelizująca ten przepis weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. W związku z powyższym stwierdzić należy, że w nowym stanie prawnym, obowiązującym od dnia 15 sierpnia 2015 r., sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia. Zasadniczym celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych bądź z racji niedostatecznej wiedzy lub charakteru sprawy nie są w stanie prowadzić swoich spraw samodzielnie, bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Tak rozumiane prawo pomocy stanowi wyjątek od generalnej zasady ponoszenia przez strony pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej i w art. 214 § 1 tej ustawy, w świetle którego do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie wyjątkowe traktowanie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 listopada 2004 r., sygn. akt FZ 463/04, niepubl.). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza bowiem konieczności udzielania stronom bezwarunkowego prawa pomocy. Przyznanie tego prawa uzależnione jest od spełnienia ściśle określonych przesłanek. Z treści przepisów art. 246 § 2 pkt 1 i 2 oraz art. 252 § 1 powołanej ustawy wynika, że przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Użycie przez ustawodawcę zwrotu "gdy wykaże" rozwiewa wątpliwości do kogo należy udowodnienie istnienia przesłanek wymienionych w tym przepisie. To strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która uzasadnia przyznanie jej pomocy. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 września 2015 r., sygn. akt II OZ 796/15 i z dnia 7 września 2012 r., sygn. akt II OZ 716/12 – dostępne na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Oznacza to, że na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów sądowych. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie posiada ich, mimo że podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 620 oraz postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 lipca 2014 r., sygn. akt II GZ 392/14 – dostępne na wskazanej wyżej stronie internetowej). Należy zgodzić się z przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia referendarza argumentacją, że wskazana we wniosku sytuacja finansowa skarżącej nie wypełnia hipotezy art. 246 § 2 pkt 1 i 2 powołanej ustawy. Jak wynika ze złożonego wniosku, Wspólnota posiada trzy rachunki bankowe, na których ma zgromadzone środki pieniężne w wysokości: 3.720,41 zł, 9.241,52 zł i 57.267,58 zł, a więc środki wielokrotnie przekraczające koszty sądowe w niniejszej sprawie. Wysokość wpisu sądowego od skargi w niniejszej sprawie wynosi bowiem 500,-zł. Ewentualne koszty sądowe, do uiszczenia których skarżąca może być zobowiązana na następnych etapach postępowania – przy założeniu niekorzystnego dla niej wyniku sprawy – to opłata kancelaryjna za doręczenie odpisu orzeczenia wraz z uzasadnieniem w wysokości 100,-zł oraz wpis od skargi kasacyjnej – w wysokości 250,-zł. Należy jednak podkreślić, że wymienione opłaty mają charakter potencjalny i obowiązek ich uiszczenia jest rozłożony w czasie. Trafne jest stwierdzenie referendarza, że wspólnota mieszkaniowa jest szczególnym podmiotem prawa, tworzonym przez ogół właścicieli lokali w danym budynku. Zatem, jeżeli środki znajdujące się na rachunkach bankowych Wspólnoty nie mogą, w jej ocenie, być przeznaczone na sfinansowanie niniejszej sprawy sądowej, to Zarząd Wspólnoty powinien był podjąć odpowiednie działania w celu pozyskania dodatkowych środków finansowych od członków Wspólnoty. Służyć temu mogło, stosownie do art. 31 lit. a ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (Dz. U. z 2015 r. poz. 1892), zwołanie zebrania właścicieli lokali w celu przedstawienia okoliczności związanych z koniecznością poniesienia dodatkowych wydatków i podjęcia przez członków wspólnoty uchwały, na mocy której dodatkowe środki zostałyby przeznaczone na pokrycie kosztów sądowych. Rację ma referendarz twierdząc, że brak jest podstaw do przerzucenia na budżet państwa i ogół obywateli kosztów sądowych oraz kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika w niniejszej sprawie zainicjowanej przez skarżącą. Za przyznaniem prawa pomocy nie przemawia również konieczność spłacania przez Wspólnotę kredytów inwestycyjnego i termomodernizacyjnego. Należy podkreślić, że w orzecznictwie sądowym jednolicie przyjmuje się, że obowiązek spłaty zobowiązań kredytowych nie stanowi przesłanki, która obliguje do przyznania prawa pomocy w zakresie wnioskowanym przez skarżącą. Spłata kredytów nie może być uznawana za wydatek, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym (por. postanowienia Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006 r., sygn. akt I OZ 83/06 i z dnia 15 czerwca 2012r., sygn. akt I FZ 189/12 – dostępne na wskazanej wyżej stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych). W rozpoznawanej sprawie, mając na uwadze całokształt okoliczności, słusznie referendarz sadowy stwierdził, że Wspólnota nie wykazała, że jej sytuacja materialna jest tego rodzaju, że uzasadnia wyjątkowe potraktowanie poprzez odstąpienie od zasady ponoszenia kosztów sądowych z własnych środków i przerzucenie kosztów tego postępowania na Państwo. Ponadto podnoszona przez Wspólnotę we wniosku kwestia zawiłości i stopnia skomplikowania sprawy, nie stanowi okoliczności uzasadniającej przyznanie radcy prawnego, bowiem jak już wyżej wyjaśniono, o przyznaniu prawa pomocy rozstrzyga się w oparciu o kryteria majątkowe (ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy), a te nie uzasadniają przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie można bowiem promować sytuacji, w której podmioty będą prowadziły spory z organami państwa kosztem Skarbu Państwa. Osoba nosząca się z zamiarem wniesienia skargi do sądu administracyjnego winna zabezpieczyć środki na ewentualne prowadzenie spraw przed sądami. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Referendarz sądowy prawidłowo odmówił skarżącej udzielenia prawa pomocy i w sposób właściwy stanowisko to uzasadnił. Wnioskodawczyni nie zdołała wykazać, że spełnia ustawowe przesłanki skutkujące uwzględnieniem jej wniosku. Stanowiska tego również nie zdołała obalić wniesionym sprzeciwem. W tym stanie rzeczy okoliczności sprawy nie uzasadniały uwzględnienia zgłoszonego żądania i dlatego należało orzec jak w sentencji, na podstawie art. 260 § 1-3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.