IV SA/Wa 2354/18

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 1 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R. B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi R. B. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych postanawia: 1. ustanowić w niniejszej sprawie dla R. B. adwokata w ramach przyznania prawa pomocy, o którego wyznaczenie zwrócić się do Okręgowej Rady Adwokackiej w [...], 2. odmówić zwolnienia R. B. od kosztów sądowych. R. B. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Skarżąca, w złożonym na urzędowym formularzu wniosku z dnia 7 września 2018 r., zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach strona podała, że pozostaje w gospodarstwie domowym z synem (K. B.). Źródła dochodu dwuosobowej rodziny stanowią renta skarżącej w wysokości 1.486,87 zł miesięcznie oraz wynagrodzenie K. B. ze stosunku pracy w wysokości 3.078,70 zł miesięcznie. R. B. oświadczyła ponadto, że jest właścicielką domu wybudowanego w 1974 r. o powierzchni 121 m2 oraz budynku o powierzchni 44 m2, a także 0,2 ha lasu i działki o powierzchni 0,45 ha, na której stoi dom, drewniana szopa i kilka drzew owocowych. Skarżąca nie wykazała oszczędności, innych zasobów pieniężnych, ani wartościowych przedmiotów. Podała natomiast, że syn posiada samochód [...] z 1997 r. Strona wykazała następujące wydatki gospodarstwa domowego: kredyt w [...] (rata 692,56 zł miesięcznie), kredyt w banku [...] (rata 116,60 zł miesięcznie), ubezpieczenie domu (składka roczna 205 zł), ubezpieczenie na życie (75 zł miesięcznie), podatek od nieruchomości i podatek leśny (64 zł kwartalnie), energia elektryczna (102,42 zł miesięcznie), woda (50 zł co dwa miesiące), gaz (50 zł co dwa miesiące), odpady komunalne (120 zł rocznie), leki (100 zł miesięcznie), wizyty lekarskie (150 zł co trzy miesiące), drzewo na opał (500 zł rocznie), węgiel (4.500 zł), drobne remonty (ostatnio bojler z zamontowaniem – 800 zł, bateria wannowa – 110 zł), w kwietniu sanatorium (343 zł + 300 zł), codzienne utrzymanie (około 400 zł). W uzasadnieniu wniosku skarżąca podniosła, że jej sytuacja materialna jest trudna. Wskazała, że po zapłaceniu rat w bankach i stałych opłat, należności za wizyty lekarskie, badania i leki, pozostają jej "grosze". Stwierdziła, że syn kupuje drewno i węgiel na zimę. Nadmieniła, że dwudziestojednoletni samochód K. B., którym dojeżdża do pracy, wymaga remontów. Ponadto syn ponosi koszty paliwa do samochodu i jego ubezpieczenia, a także koniecznych remontów w domu, żywności, ubrań i kosmetyków. Skarżąca złożyła do akt sprawy kopie: dowodu wpłaty należności za energię elektryczną z dnia 2 lipca 2018 r., decyzji ZUS z dnia 1 marca 2018 r. o waloryzacji emerytury (do wypłaty 1.436,87 zł miesięcznie), kart informacyjnych ze szpitala z dnia 25 września 2014 r. i z dnia 18 lipca 2018 r., trzech paragonów (z kwietnia, z maja i z lipca bieżącego roku) za usługi medyczne, dowodu wpłaty z dnia 2 lipca 2018 r. na rachunek [...] S.A., faktury za wodę z dnia 26 czerwca 2018 r., dowodu wpłaty z dnia 30 kwietnia 2018 r. należności z tytułu podatku od nieruchomości i podatku leśnego (za drugi kwartał), dowodu wpłaty z dnia 2 lipca 2018 r. należności za odpady komunalne, dowodu wpłaty z dnia 2 lipca 2018 r. należności z tytułu opłaty za odbiór nieczystości ciekłych, dowodu wpłaty z dnia 30 kwietnia 2018 r. składki na ubezpieczenie na życie, polisy ubezpieczeniowej potwierdzającej zawarcie umowy ubezpieczenia nieruchomości i OC. Przystępując do rozpoznania przedmiotowego wniosku, w pierwszej kolejności należy wskazać, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302), dalej powoływanej również jako ppsa, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Stąd też każda osoba wszczynająca postępowanie przed sądem administracyjnym powinna liczyć się z wydatkami na ten cel. W świetle art. 246 § 1 ppsa prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Z treść powołanego przepisu wynika, że instytucja przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym ma wyjątkowy charakter. Pomoc ta stosowana jest wobec osób, które znajdują się w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej, pozwalającej na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb życiowych. Przywołana regulacja wskazuje także, że jedynym kryterium, od jakiego ustawodawca uzależnił przyznanie prawa pomocy ma charakter materialny. Jest nim brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, bądź brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Stąd też takie okoliczności, jak wiek, czy stan zdrowia, mogą mieć znaczenie dla oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy, ale tylko w takim zakresie, w jakim wpływają na możliwości płatnicze wnioskodawcy. Skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Przedmiotowy wniosek należałoby zatem uwzględnić w całości, jeżeli wykazane przez R. B. możliwości płatnicze, stan majątkowy i stan rodzinny uprawniałyby do twierdzenia, że nie jest ona w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zgodnie z oświadczeniem wnioskodawczyni oraz złożoną do akt sprawy kopią decyzji ZUS z dnia 1 marca 2018 r., łączna wysokość dochodów uzyskiwanych w gospodarstwie domowym, prowadzonym przez R. B. wspólnie z synem, wynosi 4.515,57 zł miesięcznie. Skarżąca stwierdziła w uzasadnieniu wniosku, że po uiszczeniu rat kredytów, stałych opłat oraz kosztów leków, badań i konsultacji lekarskich, do jej dyspozycji pozostają "gorsze", zaś w oświadczeniu o zobowiązaniach i stałych wydatkach (rubryka nr 11 formularza wniosku) i w piśmie dnia 20 lipca 2018 r., dołączonym do skargi, wskazała, że na codzienne utrzymanie pozostaje jej około 400 zł, które wystarcza tylko na wyżywienie. Porównanie ustalonej powyżej wielkości dochodów dwuosobowego gospodarstwa domowego z informacjami wynikającymi z przedstawionego przez stronę zestawienia wydatków oraz rachunków i dowodów wpłat, nie pozwala jednak przyjąć, że sytuacja rodzinna i finansowa, w jakiej znajduje się R. B., nie pozawala na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Wedle podanych przez skarżącą we wniosku z dnia 7 września 2018 r. informacji o wielkości wydatków na raty kredytów, ubezpieczenie domu i ubezpieczenie na życie, podatki leśny i od nieruchomości, energię elektryczną, wodę, gaz, odpady komunalne, leki, wizyty lekarskie, drewno oraz węgiel, wysokość stałych obciążeń budżetu domowego ze wskazanych tytułów wynosi średnio nieco ponad 1.650 zł miesięcznie. Część wymienionych wydatków skarżąca potwierdziła nadesłanymi rachunkami i dowodami wpłat. Należy mieć na uwadze, że wyszczególnione przez skarżącą koszty utrzymania obejmują m.in. wydatki na leki i wizyty lekarskie. Trzeba więc zakładać, że odzwierciedlają one dodatkowe obciążenia budżetu domowego spowodowane stanem zdrowia R. B. Poza wyżej wymienionymi obciążeniami, strona wykazała jeszcze koszty drobnych remontów, podając wydatki na wymianę bojlera i baterii wannowej (w sumie 910 zł) oraz opłaty za sanatorium w kwietniu (w sumie 643 zł). Powiększenie o te koszty kwoty średniomiesięcznych wydatków, ustalonej w oparciu o oświadczenie z dnia 7 września 2018 r., podnosi ich wysokość do prawie 3.205 zł. Nawet więc przy założeniu, że wydatki na wymianę bojlera i baterii wannowej oraz opłaty za sanatorium jednorazowo obciążyłyby budżet domowy skarżącej i jej syna, do ich dyspozycji pozostawałaby jeszcze kwota około 1.310 zł na pozostałe wydatki, w tym wyżywienie, czy koszty utrzymania samochodu K. B. Zarówno jednak wskazane wyżej wydatki na remonty i sanatorium, jak i część pozostałych obciążeń budżetu domowego, w tym koszty ubezpieczenia nieruchomości, czy kupna opału na zimę, nie mają charakteru stałych, comiesięcznych obciążeń budżetu domowego. Okoliczność ta powoduje, że skarżąca i jej syn mają możliwość takiego gospodarowania osiąganymi dochodami, aby zaoszczędzić dodatkowe środki, potrzebne na przykład na poniesienie kosztów postępowania przed sądem. Możliwość wygospodarowania dodatkowych środków z przeznaczeniem na inne cele niż konieczne utrzymanie potwierdza zresztą struktura wykazanych przez wnioskodawczynię wydatków, wśród których znalazły się m.in. wspomniane opłaty za sanatorium, czy składki na ubezpieczenie na życie. Co więcej, część z wykazanych przez stronę obciążeń budżetu domowego stanowią raty kredytów. Nie ma natomiast podstaw, aby zobowiązaniom prywatnoprawnym wnioskodawczyni przyznawać pierwszeństwo przed obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych. W orzecznictwie sądów administracyjnych wielokrotnie już wskazywano, że wydatki ponoszone na spłatę zaciągniętych kredytów lub pożyczek nie mają pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 15 czerwca 2010 r. sygn. akt I OZ 427/10; z dnia 7 października 2010 r. sygn. akt I OZ 749/10; z dnia 16 lipca 2010 r. sygn. akt I OZ 535/10; z dnia 1 grudnia 2009 r. sygn. akt II OZ 1054/09; z dnia 17 lipca 2008 r. sygn. akt II OZ 761/08. Niepublikowane. Dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Biorąc powyższe pod uwagę, należy podkreślić, że koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie gospodarstwa domowego, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami, jak koszty wyżywienia, ubrania, czy leków (zob. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 listopada 2011 r. sygn. akt II OZ 1125/11. Niepublikowane. Dostępne: Lex nr 1070506, https://cbois.nsa.gov.pl/). Wykazane przez R. B. wielkości dochodu osiąganego w gospodarstwie domowym prowadzonym wspólnie z synem oraz źródła i wysokość ponoszonych wydatków pozwalają natomiast stwierdzić, że skarżąca jest w stanie wygospodarować środki na wpis od skargi, który w przedmiotowej sprawie wynosi 100 zł, a także na inne opłaty sądowe, których wysokość – o ile storna będzie zobowiązana do ich uiszczenia – również nie przekroczy jednorazowo wskazanej kwoty. Dlatego nie znaleziono podstaw do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zarówno zwolnienie od kosztów sądowych, jak i ustanowienie adwokata. Niemniej jednak, uwzględniwszy wykazane przez skarżącą wydatki gospodarstwa domowego, a także aktualny poziom cen dóbr i usług niezbędnych do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, których R. B. nie ujęła w nadesłanym zestawieniu, jak koszty wyżywienia, ubrania, czy środków higieny osobistej, a także wziąwszy pod uwagę, że wnioskodawczyni nie ma zasobów pieniężnych, ani majątku, który mógłby przynieść dodatkowy dochód, należało stwierdzić, że - bez uszczerbku koniecznego utrzymania - nie jest ona w stanie ponieść kosztów profesjonalnej pomocy prawnej. Przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie adwokata, zostały zatem spełnione. Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 i art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.