IV SA/Wa 500/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Anna Szymańska po rozpoznaniu w dniu 20 lipca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu H. C. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 1 czerwca 2016 r. w sprawie ze skargi H. C. i C. G. na decyzję Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia [...] grudnia 2015 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 1 czerwca 2016 r. sygn. akt IV SA/Wa 500/16 H. C. (dalej również jako: "skarżąca") w złożonym na urzędowym formularzu wniosku z dnia 6 kwietnia 2016 r. zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wskazała, że pozostaje w gospodarstwie domowym z mężem i pełnoletnim synem, który jest bezrobotny. Źródła utrzymania rodziny stanowią świadczenia emerytalne: H. C. w wysokości 1.776,68 zł miesięcznie i jej męża w wysokości 2.457,69 zł miesięcznie. Małżonkowie są właścicielami domu o powierzchni 100 m2 usytuowanego na działce o powierzchni 600 m2, a także działki wiejskiej o powierzchni 3.250 m2. Skarżąca wykazała następujące wydatki miesięczne: energia elektryczna (100 zł), gaz (300 zł), telewizja (105 zł), polisa (50 zł), internet (35 zł), Solid (40 zł), śmieci (60 zł), podatek (36 zł), abonament telefoniczny (22 zł), woda (55 zł), szambo (200 zł), trzy telefony (200 zł), leki (250-300 zł). H. C. oświadczyła, że nie ma oszczędności, innych zasobów pieniężnych, ani wartościowych przedmiotów. Zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 25 kwietnia 2016 r. skarżąca została wezwana do uzupełnienia wniosku poprzez złożenie dokumentów źródłowych potwierdzających stan majątkowy i dochody. W odpowiedzi na opisane wezwanie skarżąca, przy piśmie z dnia 17 maja 2016 r., nadesłała: 1. wyciągi z rachunku bankowego H. C. w PKO Banku Polskim za okresy: od 12 stycznia do 11 lutego 2016 r., od 12 lutego do 11 marca 2016 r. i od 1 kwietnia do 6 maja 2016 r.; 2. listę lokat terminowych H. C. w PKO Banku Polskim, z której wynika, że posiada ona aktywną lokatę sześciomiesięczną, otwartą 21 września 2015 r., której aktualne saldo wynosi 5.019,84 zł; 3. kserokopie decyzji ZUS z dnia [...] marca 2016 r. o waloryzacji emerytur, z których wynika, że od 1 marca wysokość świadczenia otrzymywanego przez H. C. wynosi 1.780,36 zł netto, a wysokość świadczenia otrzymywanego przez jej męża wynosi 2.463,21 zł netto miesięcznie; 4. zestawienie stałych wydatków gospodarstwa domowego i ich miesięcznej wysokości: telewizja cyfrowa (89 zł), ubezpieczenie (52 zł), internet (35 zł), gaz (400 zł), podatek od nieruchomości (łącznie 36 zł), śmieci (60 zł), leki (118 zł), dekoder (15 zł), abonament telewizyjny (23 zł), szambo (115 zł), telefony x 3 (190 zł), Solid (37 zł), energia elektryczna (170 zł), woda (40 zł), jedzenie dla syna (400 zł) i samochód (250 zł); 5. kserokopie dokumentów (rachunków, dowodów wpłat, potwierdzeń przelewów) potwierdzających wysokość wykazanych wydatków; 6. oświadczenie wskazujące, że pełnoletni syn skarżącej przebywa od grudnia ubiegłego roku w areszcie śledczym, a wcześniej był zarejestrowany jako bezrobotny. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 1 czerwca 2016 r. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. W ocenie referendarza sądowego w sytuacji gdy skarżąca i jej mąż osiągają regularny dochód w łącznej wysokości 4.243,57 zł, który po poniesieniu kosztów koniecznego utrzymania pozwala na wygospodarowanie dodatkowych środków z przeznaczeniem na inne cele, a zarazem dysponują oszczędnościami w kwocie ponad 5.000 zł., to nie można stwierdzić, że sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Referendarz sądowy podkreślił, że koszty sądowe trzeba traktować, jako wydatki bieżące w budżecie gospodarstwa domowego, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami, jak żywność, odzież, czy niezbędne leki. Referendarz sądowy stwierdził, że środki którymi dysponuje skarżąca po pokryciu kosztów koniecznego utrzymania, pozwalają zarówno na uiszczenie wpisu od skargi, który w przedmiotowej sprawie wynosi 200 zł oraz innych, ewentualnie należnych na dalszych etapach postępowania, opłat sądowych, których wysokość nie przekroczy jednorazowo 100 zł, jak również na pokrycie kosztów zastępstwa adwokackiego. W terminie przewidzianym do wniesienia sprzeciwu skarżąca złożyła pismo z dnia 24 czerwca 2016 r., w którym podała, że lokata została założona w 2010 r. Skarżąca podała, że w związku z tym, iż nie jest ubezpieczona, lokata przeznaczona jest na wypadek śmierci i wykonanie zabiegu poprawy wzroku. Podniosła, że koszty w wysokości 100 zł czy też 200 zł jest w stanie uiścić, wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. Powyższe pismo stanowi sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia 1 czerwca 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 718), dalej: "p.p.s.a.", rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Jak wynika z art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje – w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt. 1 omawianego przepisu), zaś w zakresie częściowym – gdy wykaże, ze nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Jak wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: wysokości kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet postępowania sądowego oraz sytuacji finansowej, w tym zwłaszcza aktualnych możliwości płatniczych skarżącego (por. m.in. postanowienie NSA z dnia 15 stycznia 2014 r., sygn. II FZ 1526/13; LEX nr 1417309). Należy przy tym podkreślić, że dokonując oceny tych przesłanek trzeba brać pod uwagę sytuację aktualną, a nie przeszłą, czy też przyszłą. Podstawową zasadą, jaką kierują się sądy przy orzekaniu w przedmiocie prawa pomocy jest cel tej instytucji, którym jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie szczególne (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienia NSA: z dnia 8 stycznia 2015r., sygn. II OZ 1361/14; z dnia 13 stycznia 2015 r., sygn. II OZ 1387/14; z dnia 14 stycznia 2015 r., sygn. II OZ 1402/14; z dnia 16 stycznia 2015 r., sygn. I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z dnia 20 stycznia 2015 r., sygn. II OZ 11/15; z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. I OZ 21/15 – wszystkie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – CBOSA; orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. II GZ 935/14). W ugruntowanym już orzecznictwie wskazuje się, że prawo pomocy jest wyłomem uczynionym przez ustawodawcę na rzecz strony biednej, którego udzielenie wiąże się z koniecznością należytego zachowania się wnioskodawcy (przedstawienia sądowi oceniającemu wniosek całości materiału dokumentującego stan majątkowy). Prawo pomocy nie jest instytucją przysługującą osobom uznającym się za niezamożne, a osobom, które taki fakt wykażą stosownymi dokumentami i oświadczeniami (postanowienie NSA z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. I OZ 21/15, LEX nr 1640412). To bowiem na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca do przyznania prawa pomocy. W ocenie Sądu, referendarz sądowy po dokonaniu analizy sytuacji majątkowej skarżącej w niniejszej sprawie, doszedł do prawidłowego wniosku, że nie daje ona podstaw do przyznania prawa pomocy ani w zakresie całkowitym, ani w zakresie częściowym. Ocena referendarza sądowego opierała się na oświadczeniach i przedłożonych przez skarżącą dokumentach, z których wynika, że skarżąca i jej mąż otrzymują świadczenia emerytalne w łącznej kwocie 4.234,57 zł netto miesięcznie, wskazana przez nią natomiast kwota wydatków gospodarstwa domowego wynosi 2.030 zł. Słusznie także zauważył referendarz sądowy, że nie wszystkie z wymienionych przez skarżącą wydatków zalicza się do najbardziej niezbędnych, tj. przeznaczonych na utrzymanie konieczne (np. opłaty za telewizję cyfrową, trzy telefony, abonament na rzecz firmy zajmującej się ochroną mienia). Skarżąca dysponuje także oszczędnościami w kwocie ponad 5000 zł. Ponadto referendarz sądowy stwierdził, że skarżąca nie uwzględniła w nadesłanych zestawieniu takich wydatków jak koszty wyżywienia, ubrania czy higieny osobistej, jednak biorąc pod uwagę aktualny poziom cen dóbr i usług niezbędnych do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, osiągany przez skarżącą i jej męża dochód pozwala na wygospodarowanie dodatkowych środków z przeznaczeniem na inne cele niż koszty utrzymania koniecznego. W złożonym sprzeciwie skarżąca nie przedstawiła takich dowodów, czy choćby twierdzeń, które podważałyby powyższą ocenę dokonaną przez referendarza sądowego. Odnosząc się do argumentacji skarżącej, zawartej w sprzeciwie, że oszczędności na lokacie zgromadzone są na wypadek śmierci jak również na wykonanie zabiegu poprawy wzroku, należy podnieść, że możliwość uiszczenia kosztów niniejszego postepowania wynika przede wszystkich z faktu, że skarżąca i jej mąż uzyskują stały, comiesięczny i pewny dochód z tytułu świadczeń emerytalnych pozwalający na poniesienie kosztów utrzymania jak i innych wydatków (w tym właśnie kosztów postępowania sądowego). Posiadanie oszczędności w kwocie ponad 5000 zł jest jedynie dodatkową okolicznością, wskazaną przez referendarza sądowego. Jeszcze raz należy pokreślić, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Do takich osób zaliczyć można przykładowo osoby, które na skutek szczególnych okoliczności życiowych pozbawione zostały jakichkolwiek środków do życia. Jeżeli natomiast strona ma jakiekolwiek środki majątkowe, powinna partycypować w kosztach postępowania, nawet gdyby przeznaczenie ich na ten cel miałoby nastąpić z jakimś uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny. Niewątpliwie konieczność zapłaty kosztów sądowych zawsze powoduje uszczerbek i ewentualnie konieczność ograniczenia innych wydatków, jednakże zastosowanie instytucji przyznania prawa pomocy jako wyjątku od zasady ponoszenia kosztów sądowych jest możliwe tylko w sytuacji powstania uszczerbku w koniecznym utrzymaniu, nie zaś w przypadku powstania jakiegokolwiek uszczerbku. Przez pojęcie uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy natomiast rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i finansowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. W rozpoznawanej sprawie skarżąca nie przedstawiła tego typu okoliczności, które wskazywałyby, że jej sytuacji materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W tej sytuacji należy uznać, że ocena referendarza sądowego wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy jest prawidłowa, gdyż w sprawie nie zachodzą przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a., tj. skarżąca nie spełnia przesłanek przyznania prawa pomocy ani w zakresie całkowitym, ani w zakresie częściowym. Z przytoczonych wyżej względów na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji.