IV SA/Wa 584/12

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Karolina Kisielewicz – Malec po rozpoznaniu w dniu 3 grudnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia [...] w B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w B. na postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] w przedmiocie sprostowania oczywistej omyłki postanawia: - odmówić przyznania prawa pomocy. Wyrokiem z dnia 26 czerwca 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę Stowarzyszenia [...] na postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] w przedmiocie sprostowania oczywistej omyłki pisarskiej. We wniosku z dnia 21 września 2012 r., uzupełnionym w dniu 6 października 2012 r. Stowarzyszenie wystąpiło o przyznanie prawa pomocy w formie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata z urzędu. W uzasadnieniu podniosło, że jest stowarzyszeniem zwykłym, nie prowadzi działalności gospodarczej i nie posiada środków, które umożliwiłyby mu ustanowienie pełnomocnika procesowego we własnym zakresie. Stowarzyszenie wyjaśniło, że środki uzyskiwane ze składek członkowskich przeznacza na pokrywanie bieżących wydatków (zakup materiałów biurowych, korespondencji). Stowarzyszenie liczy obecnie 15 członków, zaś miesięczna wysokość składki członkowskiej wynosi 10 zł. Strona wyjaśniła, że dysponuje obecnie kwotą 334, 19 zł. Ze złożonych przez Stowarzyszenie oświadczeń i nadesłanych dokumentów wynika, że liczba jego członków nie jest stała – we wrześniu 2011 r. Stowarzyszenie liczyło 21 członków, w październiku 2011 r. – 19 członków, w listopadzie 2011 r. – 17 członków, w grudniu 2011 r. – 15 członków), podobnie jak wysokość składki członkowskiej (we wrześniu 2011 r. składka członkowska wynosiła 15 zł. miesięcznie). Stwierdzono, co następuje: Stowarzyszenie [...] ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Ze względu na tak określone granice wniosku, strona zobowiązana jest udowodnić, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego tj. opłat sądowych, wydatków sądowych oraz wynagrodzenia adwokackiego (art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. z 2012 r., poz. 270). . Stowarzyszenie w treści wniosku PPF wyraziło zamiar zaskarżenia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 czerwca 2012 r. sygn. IV SA/Wa 584/12, do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Koszty postępowania sądowego przed NSA obejmują koszty wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 100 zł oraz wynagrodzenie adwokackie z tytułu sporządzenia skargi kasacyjnej. Zdaniem referendarza sądowego wniosek Stowarzyszenia nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż nie można uznać, że Stowarzyszenie [...] nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. W orzecznictwie sądów administracyjnych nałożony przez ustawodawcę na osoby prawne oraz inne jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej obowiązek wykazania sytuacji finansowej uzasadniającej przyznanie prawa pomocy postrzegany jest rygorystycznie, co przejawia się przyjęciem, że stosowanie instytucji prawa pomocy w stosunku do tych podmiotów wymaga - równocześnie z wykazaniem braku niezbędnych środków - także dowiedzenia, że niemożność samodzielnego ponoszenia w ramach kosztów postępowania kosztów wynagrodzenia i wydatków pełnomocnika wynika z przyczyn obiektywnych i nie jest skutkiem zaniechań podmiotów wnioskujących o przyznanie prawa pomocy przy podejmowaniu wszelkich starań w celu zdobycia środków niezbędnych do pokrycia kosztów swojego udziału w sprawie. Przyjęte w orzecznictwie stanowisko uwzględnia treść konstytucyjnego prawa obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, z zaznaczeniem, że Konstytucja nie gwarantuje jednakże wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo. W świetle przyjętych założeń ustrojowych uprawnione jest zatem stwierdzenie, że, co do zasady, funkcjonowanie osób prawnych w porządku prawnym znajduje uzasadnienie wówczas, gdy posiadają one zdolność realizacji swoich celów o własnych siłach i w oparciu o własne środki. Pomoc finansowa ze strony Państwa z założenia przysługuje zaś jedynie podmiotom, które nie mogą z powodów od siebie niezależnych pozyskiwać środków koniecznych do realizacji swych celów, a w ich ramach – do prowadzenia postępowania sądowego. Dobrowolnie zaniechanie pozyskiwania tych środków we własnym zakresie wyklucza udzielenie takiej pomocy, także poprzez udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym. Podkreślić trzeba, że każde stowarzyszenie, niezależnie od tego, że ma charakter uproszczony i działa na zasadzie non profit, zobowiązane jest do zapewnienia sobie środków na prowadzenie działalności. W postanowieniu z 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 (publ.: internetowa Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych), Naczelny Sąd Administracyjny jednoznacznie wszak wskazał, że opłacanie składek należy do sfery decyzyjnej danej organizacji, zaś fakt, iż określone stowarzyszenie rezygnuje z uzyskiwania tych dochodów, czy też ustala składki na bardzo niskim poziomie nie uzasadnia przyznania prawa pomocy i przejęcia ciężaru kosztów postępowania przed sądami przez Skarb Państwa (podobnie w postanowieniach Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 16 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 321/08, publ.: LEX nr 479098 oraz z dnia 22 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 22/09, publ.: LEX nr 551904). Innymi słowy, dobrowolne wprowadzenie przez członków stowarzyszenia takich zasad finansowania działalności, które powodują, że staje się ono współfinansowane za pomocą środków publicznych stanowi zaprzeczenie zasady, zgodnie z którą stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 października 2010 r., sygn. akt II OZ 1076/10 - orzeczenie dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Zważywszy powyższe stwierdzić należy, że każde stowarzyszenie, a zatem także stowarzyszenie zwykłe, o niewielkiej liczbie członków, musi brać pod uwagę koszty wiążące się z prowadzeniem działalności, dla której zostało utworzone, a co za tym idzie, podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania stosownych środków pieniężnych na ten cel np. poprzez podwyższenie wysokości składek do poziomu gwarantującego sfinansowanie działalności, ewentualnie przekształcenie stowarzyszenia zwykłego w stowarzyszenie statutowe, które stosownie do art. 33 ustawy - Prawo o stowarzyszeniach, może uzyskiwać dochody z innych niż składki źródeł. W tym stanie rzeczy uznano, że w sprawie nie zachodzą przesłanki o których mowa w art. 246 § 2 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a. warunkujące przyznanie prawa pomocy. Wyznaczając zakres działalności skarżącego podmiotu określono bowiem, że obejmuje on udział w postępowaniach przed sądem (patrz: §1 Regulaminu Stowarzyszenia). Równocześnie ustalono wysokość składek w kwocie 10 zł od każdego członka, czyli ogółem 150 zł (obecnie Stowarzyszenie liczy 15 członków) miesięcznie. Kwota ta, w ocenie Stowarzyszenia, wystarcza na pokrycie kosztów korespondencji i zakup materiałów biurowych, uniemożliwia natomiast realizowanie innych celów statutowych. Warto zwrócić uwagę, że - jak podniósł Naczelny Sąd Administracyjny (vide: postanowienie z 1 grudnia 2009 r., sygn. II OZ 1056/09, publ.: LEX nr 582885) - jeżeli założyciele stowarzyszenia, przyjmując cele swojej działalności są świadomi, że nie posiadają ani też nie będą w stanie zdobyć środków na jej prowadzenie, to powstaje pytanie o cel działania takiej organizacji. Istota działania stowarzyszenia z natury rzeczy wyklucza bowiem przerzucenie kosztów jego działalności na Skarb Państwa. Odmiennie oceniać należy jedynie te sytuacje, w których stowarzyszenie, zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określa sposoby pozyskania środków, z których owe cele będą realizowane, lecz z przyczyn obiektywnych nie jest w stanie z tych sposobów skorzystać. W konsekwencji, przyznanie stowarzyszeniu zwykłemu prawa pomocy byłoby uzasadnione jedynie w sytuacji, gdyby jego założyciele określili źródła finansowania w wysokości zapewniającej pokrycie kosztów realizacji działalności tego podmiotu, jednak środki finansowe z tych źródeł nie zostałyby pozyskane z uwagi na okoliczności od nich niezależne. Podejmując rozstrzygnięcie zważono również, że wymagane w niniejszej sprawie koszty sądowe nie należą do znacznych (na obecnym etapie postępowania ograniczają się do wpisu od skargi kasacyjnej w kwocie 100 zł oraz wynagrodzenia należnego pełnomocnikowi), a tym samym nie sposób przyjąć, aby było to obciążenie nadmierne, a przez to niemożliwe do wypełnienia nawet przez jednostkę organizacyjną niezajmującą się działalnością nastawioną na maksymalizację zysku. Zauważyć trzeba, że koniec miesiąca września Stowarzyszenie dysponowało kwotą ponad 330 zł. Zakładając, że w sposób sprawny i zdecydowany egzekwuje składki członkowskie (150 zł. miesięcznie) uznać trzeba, że ma ono środki na pokrycie kosztów postępowania we własnym zakresie. Zważywszy wszystkie przywołane wyżej okoliczności, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 §1 i §2 pkt 7 p.p.s.a. oraz w oparciu o art. 246 §2 pkt 2 tej ustawy.