IV SA/Wa 838/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Golat (spr.) po rozpoznaniu w dniu 11 grudnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. W. od postanowienie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 sierpnia 2017 r., sygn. akt IV SA/Wa 838/17, w sprawie ze skargi A. W. na decyzję Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] grudnia 2016 r. Nr [...] w przedmiocie ustalenia środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia postanawia: utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 1 sierpnia 2017 r., sygn. akt IV SA/Wa 838/17, po rozpoznaniu wniosku A. W. z dnia 24 kwietnia 2017 r., odmówił przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia podniesiono, że w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i uzyskiwanych dochodach wskazano, że wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe razem z żoną (K. W.), a dochód dwuosobowej rodziny stanowi świadczenie emerytalne: A. W. w wysokości 1 994,17 zł oraz K. W. w wysokości 897,97 zł. Wnioskodawca oświadczył, że z uzyskiwanego dochodu ponosi miesięcznie zobowiązania stałe: gaz (52,20 zł), energia elektryczna (346,86 zł), woda (11,99 zł), śmieci (18 zł), leki (159,46 zł), podatek od nieruchomości (15 zł miesięcznie), ubezpieczenie nieruchomości i samochodu (64 zł miesięcznie). Wnioskodawca podał ponadto, że posiada dom o powierzchni 120 m2, nieruchomość rolną o powierzchni 1,88 ha oraz budynek gospodarczy, samochód osoby marki [...], inwentarz żywy (12 kur), a także zasoby pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym w wysokości 409,73 zł. Referendarz sądowy podkreślił, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Stąd też każda osoba wszczynająca postępowanie przed sądem administracyjnym powinna liczyć się wydatkami na ten cel. Referendarz sądowy wskazał ponadto, że w aktualnym stanie sprawy – po uiszczeniu wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł – strona nie jest zobowiązana do poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Ewentualne zobowiązanie strony do uiszczenia opłat sądowych związanych z dalszym tokiem postępowania nie będzie wiązać się z koniecznością jednorazowego wygospodarowania niezbędnych do tego środków. Poniesienie przez stronę wydatków jest bowiem rozłożone w czasie (o ile obowiązek w ogóle taki powstanie). Referendarz sądowy uznał, że w dokonana ocena możliwości płatniczych A. W. nie pozwala stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie zachodzi sytuacja, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, albo że poniesienie pełnych kosztów postępowania spowoduje uszczerbek w koniecznym utrzymaniu jej i jej rodziny. A. W. w piśmie z dnia 14 września 2017 r. wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia referendarza sądowego z dnia 1 sierpnia 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Sprzeciw jest niezasadny, a zaskarżone nim postanowienie referendarza sądowego należało utrzymać w mocy. Wyjaśnienie motywów niniejszego rozstrzygnięcia należy rozpocząć od wskazania, że w rozpatrywanej sprawie zastosowanie ma art. 260 p.p.s.a, zgodnie z którego treścią, rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 p.p.s.a., a więc także od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy lub umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach tych wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Rozpoznanie sprawy następuje na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Stosownie do treści przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Literalna wykładnia powyższej regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Należy zatem przyjąć, że wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Podkreślić należy, że przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko w wypadku, gdy skarżący nie dysponuje jakimikolwiek środkami finansowymi. Przesłanką zastosowania instytucji zwolnienia od koszów sądowych nie może być brak wolnych środków finansowych, ale obiektywna niemożność ich zdobycia przez stronę. Ponieważ koszty postępowania powinny być ponoszone na równi z innymi niezbędnymi wydatkami, obowiązek ich uiszczenia zawsze powoduje powstanie określonego uszczerbku w utrzymaniu rodziny i konieczność ograniczenia innych wydatków. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, iż referendarz sądowy prawidłowo ocenił, że wnioskodawca nie wykazał, aby jego sytuacja materialna uzasadniała przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Przy ocenie czy sytuacja finansowa strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy Sąd bierze pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów, ale również jej stan majątkowy. Wnioskodawca nie należy do osób pozbawionych środków do życia, a niewątpliwie do takich przypadków powinno sprowadzać się udzielenie prawa pomocy. Wraz z żoną uzyskuje stały dochód z tytułu emerytur w wysokości 2 892,09 zł netto miesięcznie, a więc jego sytuacji majątkowej nie można utożsamiać z sytuacją osób nie osiągających żadnego dochodu lub też osiągających dochód niewystarczający na zaspokojenie podstawowych, bieżących potrzeb życiowych. Należy podkreślić, że treść przepisów p.p.s.a., pozwala na przyznanie prawa pomocy wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych, w których strona skarżąca ponad wszelką wątpliwość udowodni, że nie jest i nie będzie w stanie w przyszłości wygospodarować środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Nadesłane do Sądu dokumenty oraz złożone oświadczenia, nie potwierdzają, aby tego rodzaju szczególna sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Sąd podziela pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r., sygn. akt I CZ 99/1980, że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 4 kwietnia 2011 r., sygn. akt II FZ 103/11, z 25 lutego 2011 r., sygn. akt I FZ 26/11). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania prawa do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi bowiem ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Miesięczne dochody gospodarstwa domowego prowadzonego przez stronę wraz z żoną nie dają podstaw do uznania, iż wnioskodawca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny oraz że mogłoby to negatywnie wpłynąć na możliwości finansowania leczenia K. W. Niewątpliwie miesięczny dochód osiągany przez gospodarstwo domowe wnioskodawcy nie jest może znaczny w przeliczeniu na osobę, uwzględniając konieczność ponoszenia wydatków leczenia K. W., to jednak należy zauważyć, że strona posiada dom o pow. 120 m² oraz gospodarstwo rolne, na które składają się grunty o pow. 1,88 ha, budynek gospodarski oraz inwentarz żywy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych posiadanie majątku wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych, z uwagi na to, że stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (por. postanowienia NSA z dnia 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11 oraz z dnia 9 lipca 2015 r., sygn. akt I OZ 740/15). Z powyższego wynika, że podmiot inicjujący postępowanie sądowe powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy należało podtrzymać stanowisko referendarza sądowego, który uznał, że wnioskodawca nie wykazał, aby w jego przypadku zostały spełnione przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie z kosztów sądowych. Dlatego wydane przezeń postanowienie uznać należało za prawidłowe i jako takie utrzymać w mocy. Stąd jedynie dodania wymaga, że rozstrzygnięcie to podjęto na podstawie przytoczonego powyżej art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.).