I OZ 740/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 9 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M.G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 17 kwietnia 2015 r. sygn. akt II SA/Bd 1075/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M.G. na decyzję Prezesa Sądu Okręgowego [...] z dnia [...] lipca 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji dotyczącej danych osobowych postanawia oddalić zażalenie. M.G. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy o przyznanie mu w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, wskazując na swoją trudną sytuację materialną. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 17 lutego 2015 r. sygn. akt II SA/Bd 1075/14 odmówił M.G. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, uznając, że nie wykazał on spełnienia ustawowych przesłanek do jego przyznania. Na skutek sprzeciwu skarżącego, w/w postanowienie utraciło moc, zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 17 kwietnia 2015 r. sygn. akt II SA/Bd 1075/14 odmówił M.G. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia podał, że jak wynika z przedłożonego przez skarżącego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, zamieszkuje on we wspólnym gospodarstwie domowym z matką P.G., nad którą sprawuje stałą opiekę. Oświadczył, że nie pracuje zawodowo, a jedynie prowadzi gospodarstwo rolne o powierzchni ok. [...] ha, które nie przynosi mu dochodu, a uprawy z niego przeznaczane są jako karma dla zwierząt. Matka posiada dom o powierzchni [...] m². Podkreślił, że utrzymuje się wraz z matką z jej renty oraz dodatku w łącznej kwocie 2.105,31 zł. Kwota ta wydatkowana jest na opłaty związane z mieszkaniem, raty i koszty leczenia, które wynoszą ok. 1.500 zł miesięcznie. Wnioskodawca wskazał, że nie posiada żadnych nieruchomości ani oszczędności oraz przedmiotów wartościowych. Sąd pierwszej instancji wskazał, że zgodnie z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona skarżąca jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W związku z powyższym, na podstawie zarządzenia referendarza sądowego z dnia 17 grudnia 2014 r., skarżącego do wykazania jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych, poprzez nadesłanie następujących dokumentów i oświadczeń: 1) odpisów zeznań podatkowych skarżącego za ostatnie dwa lata kalendarzowe (w tym matki oraz innych domowników w przypadku osoby fizycznej), 2) wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, 3) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, emerytury, renty, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń (np. z tytułu umowy o dzieło lub zlecenia, umowy najmu, pomocy rodziny, dochód z zagranicy) z okresu ostatnich 2 lat, 4) zaświadczenia o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydanego przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy/miasta na prawach powiatu, tj. czy otrzymywał/otrzymuje świadczenia z pomocy społecznej w tym specjalny zasiłek opiekuńczy, świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad matką, 5) udokumentowanego oświadczenia o wysokości ponoszonych miesięcznie wydatków związanych z własnym utrzymaniem, a nie matki, wynajęciem mieszkania (oraz ewentualnie samochodu), 6) oświadczenia o tytule prawnym przysługującym do obecnie zamieszkiwanego lokalu, 7) oświadczenia o wysokości posiadanych oszczędnościach, 8) oświadczenia o źródłach utrzymania (w tym pomocy udzielanej przez rodzinę), 9) informacji o wysokości dochodu z gospodarstwa rolnego oraz płatności bezpośrednich (we wniosku podano, że gospodarstwo ma powierzchnię ok. 3 ha). W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący złożył do akt kopię zeznań podatkowych matki za ostatnie dwa lata, zaświadczenie z dnia [...] lutego 2015 r. o niekorzystaniu z pomocy GOPS w B., zaświadczenie z dnia [...] maja 2015 r., iż skarżący nie figuruje w rejestrze osób bezrobotnych prowadzonym przez Urząd Pracy w B., kopie przekazów pocztowych dla P.G. na kwotę 2.105,31 zł, kopię wpłat za energię elektryczną oraz rachunek za wodę. W ocenie Sądu pierwszej instancji, analiza informacji dotyczących sytuacji rodzinnej i finansowej strony, zawartych w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz niepełnej dokumentacji nadesłanej na wezwanie Sądu, nie pozwala na przyjęcie, że skarżący wyjaśnił okoliczności uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy. Ilość posiadanych informacji jest przede wszystkim zbyt mała, a same informacje zbyt ogólne do rzetelnego rozpoznania wniosku. Prawo pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i stanowi instytucję przyznawaną wyjątkowo i w szczególnych okolicznościach. Przy czym okoliczności te muszą zostać przedstawione i udokumentowane przez stronę domagającą się przyznania prawa pomocy. Skarżący natomiast, zdaniem Sądu, składając wniosek o przyznanie mu prawa pomocy, nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Nie przedstawił bowiem chociażby całkowitego zestawienia dochodów posiadanych przez wszystkie osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym, w szczególności dochodów uzyskiwanych przez niego z gospodarstwa rolnego (do czego został wezwany). Wprawdzie we wniosku podał, że nie uzyskuje z niego dochodów, jednakże w ocenie Sądu do dochodu skarżącego należy doliczyć przeciętny dochód z pracy rolnika w posiadanym gospodarstwie rolnym. Kierując się wskazaniami art. 18 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 1381) stwierdzić należy, że przeciętny dochód z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2013 r. wynosił 2869 zł (obwieszczenie Prezesa GUS z dnia 23 września 2014 r. w sprawie wysokości przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2013 r.). W niniejszej sprawie skarżący nie wykazał jednoznacznie ile hektarów przeliczeniowych posiada jego gospodarstwo rolne, jednakże powyższa okoliczność pozwala jednoznacznie stwierdzić, iż nie wykazał rzetelnie sowich dochodów. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, skarżący nie przedstawił również pełnych comiesięcznych koniecznych wydatków, ponoszonych w każdym gospodarstwie domowym, niezbędnych dla utrzymania jego rodziny. Przesłał tylko fakturę za wodę z dnia [...] listopada 2014 r. i to wystawioną na B.G., nie wyjaśniając czy, ta osoba zamieszkuje z nim i matką. Przesłał także kopie wpłat za energię z tego samego dnia: jedną na kwotę 92,32, a drugą na kwotę 379,49 zł. Skarżący nie skorzystał również z możliwości przedstawienia dokumentów potwierdzających jego sytuację finansową. Nie wyjaśnił w sposób rzetelny, dlaczego nie podejmuje zarobkowej pracy, wskakując tylko ogólnikowo, iż sprawuje pieczę nad chorą matką. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy podkreślił ponadto, że na obecnym etapie postępowania koszty skarżącego ograniczają się do wpisu od skargi w wysokości 200 zł. Biorąc pod uwagę powyższe uznał, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów niniejszego postępowania, co jest przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Powyższe postanowienie z dnia 17 kwietnia 2015 r. stało się przedmiotem zażalenia M.G. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził niezadowolenie z rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji, wnosząc o jego zmianę, poprzez przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Bydgoszczy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 133 § 1 w związku z art. 166 p.p.s.a., art. 141 § 4 p.p.s.a. oraz art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W pierwszej kolejności, wobec zarzutu, iż Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do stanowiska skarżącego zawartego w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 17 lutego 2015 r. oraz podniósł nowe okoliczności, które nie były objęte w/w postanowieniem, wskazać należy, iż stosownie do treści art. 260 p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, że złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy jest w całości rozpoznawany przez sąd w świetle przesłanek z art. 246 p.p.s.a, a sąd – orzekając w tym zakresie – nie jest w żaden sposób związany wcześniej wydanym w tym przedmiocie postanowieniem. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji w nim określonej (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – komentarz"; B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek; wydanie II – Kantor Wydawniczy ZAKAMYCZE 2006; str. 554). Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po przeanalizowaniu argumentów skarżącego należy stwierdzić, iż nie wykazał on, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. We wniesionym zażaleniu skarżący ograniczył się do polemiki z oceną wyrażoną przez Sąd pierwszej instancji, zarzucając mu również wybiórczą i niepełną ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Jak już wyżej wskazano, zgodnie z treścią art. 246 § 1 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji, która uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy. W orzecznictwie powszechnie zatem przyjmuje się, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które wskazuje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami, istnieją podstawy, aby odmówić przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 211/06, niepubl.). Podobnie ocenia się sytuację, gdy strona skarżąca nie przedstawiła dokumentów, w oparciu o które można ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jej utrzymania, stwierdzając, że w takim przypadku niemożliwe jest ustalenie, czy poniesienie przez nią kosztów sądowych mogłoby wiązać się z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy. W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, na wezwanie Sądu jest ona zobowiązana złożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Niedopełnienie przez stronę obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia w całości lub w części uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r. I OZ 744/09, publ. LEX nr 552404). Chcąc skorzystać z prawa pomocy, wnioskodawca powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej oraz członków jego rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Biorąc powyższe pod uwagę, należy stwierdzić, iż Sąd pierwszej instancji prawidłowo wymagał od skarżącego nadesłania wszystkich dokumentów, o których mowa w zarządzeniu referendarza sądowego z dnia 17 grudnia 2014 r. Skarżący z tego obowiązku nie wywiązał się w sposób wystarczający, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę swojego rzeczywistego stanu majątkowego. Nie udokumentował on wszystkich ponoszonych miesięcznie wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym oraz nie wyjaśnił w sposób przekonujący kwestii związanej z dochodem z posiadanego gospodarstwa rolnego. Opierając się zatem wyłącznie na złożonych przez skarżącego oświadczeniach i nadesłanych dokumentach Sąd pierwszej instancji prawidłowo stwierdził, iż nie wykazał on, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wbrew twierdzeniom skarżącego, Sąd pierwszej instancji wziął pod uwagę całość znajdującego się w aktach sprawy materiału dowodowego i uzasadnił szczegółowo swoje stanowisko, a więc nie naruszył art. 133 § 1 w związku z art. 166 p.p.s.a. oraz art. 141 § 4 p.p.s.a. Miesięczne dochody gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącego nie dają podstaw do uznania, iż M.G. nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, zatem nie można przyjąć, iż powinien on zostać zwolniony od obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Niewątpliwie miesięczny dochód osiągany przez gospodarstwo domowe skarżącego nie jest duży w przeliczeniu na osobę, to jednak jego matka jest posiadaczem domu o powierzchni [...] m² wraz z działką o powierzchni [...] m², zaś skarżący posiada nieruchomość rolną o powierzchni ok. [...] ha. Zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2004 r. sygn. akt FZ 454/04, publ. CBOSA). Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 marca 2011 r. sygn. akt I OZ 144/11, publ. CBOSA). Z tego też względu posiadanie majątku, w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 sierpnia 2005 r., sygn. akt I OZ 835/05, publ. CBOSA). Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji, gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 lutego 2010 r. sygn. I OZ 110/10, publ. CBOSA). Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie. Posiadany majątek może także przynosić potencjalne korzyści takie jak zabezpieczenie pożyczki lub kredytu (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 5 czerwca 2008 r. sygn. akt I FZ 227/08 oraz z dnia 19 października 2010 r. sygn. akt II GZ 294/10, publ. CBOSA). Podkreślić należy, iż dochody uzyskiwane przez stronę są na tyle wysokie, że pozwalają na poniesienie kosztów postępowania w niniejszej sprawie, które na obecnym etapie obejmują jedynie wpis od skargi w kwocie 200 zł. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie trafnie wywiódł, iż w niniejszej sprawie nie zachodziły przesłanki do zastosowania wobec skarżącego art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., a w konsekwencji, że wniosek M.G. o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. Należy również wskazać, iż wbrew twierdzeniom skarżącego Sąd nie naruszył art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., bowiem przepis ten nie był w niniejszej sprawie stosowany. Wniosek skarżącego dotyczył bowiem wyłącznie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, a nie w zakresie całkowitym. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.