V SA/Wa 105/17

Straszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 24 kwietnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. Ł.-S. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Warszawie z dnia [...] listopada 2016 r. Nr [...] w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej za urządzanie gier na automatach poza kasynem gry postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. A. Ł.-S. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie opłaty sądowej od skargi. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazała, iż gospodarstwo domowe prowadzi z synem, posada dwa mieszkania o pow. 80 m2 każde oraz samochód osobowy, natomiast nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce nr 10 wniosku oświadczyła, iż otrzymuje zasiłek dla osób bezrobotnych w wysokości 632 zł, alimenty na syna w wysokości 800 zł oraz zasiłek w ramach rządowego Programu Rodzina 500 Plus w wysokości 500 zł. Uzasadniając wniosek podniosła, iż w dniu [...] r. zamknęła prowadzoną działalność i od sierpnia jest osobą bezrobotną. Posiadane mieszkania są obciążone hipoteką, zaś auto "ma w kredycie". Oświadczyła nadto, iż jest zadłużona w kilku bankach, dużą część kredytów "musiała wydać na odbudowę" zniszczonego pożarem pawilonu handlowego, zaś "z pozostałej części kredytów żyje, opłacając bieżące wydatki i raty kredytów". Wnioskodawczyni przedstawiła swoje miesięczne wydatki, do których zaliczyła: wynajem mieszkania – 1.600 zł, media – około 150 zł, czynsz mieszkania – 160 zł i 530 zł, a także cztery raty kredytowe w wysokości: 800 zł, 600 zł, 900 zł oraz 225 zł. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącej, zarządzeniem z dnia 10 lutego 2017 r. wezwano ją do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W dniu [...] r. do Sądu wpłynęło pismo pełnomocnika skarżącej z dnia [...] r., stanowiące odpowiedź na zarządzenie z dnia [...] r. (wykonane w dniu [...] r.), zawierające wykaz załączonych dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej wnioskodawczyni. Do pisma załączono wskazane w nim dokumenty. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Określenie "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez wnioskodawcę. Przypomnieć należy, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Analizując złożone przez stronę oświadczenia, w pierwszej kolejności stwierdzić należy, iż wnioskodawczyni nie wykonała należycie zarządzenia z dnia [...] r., w zakresie wezwania do udzielenia odpowiedzi na zadane jej pytania. W piśmie procesowym z dnia [...] r., podpisanym przez aplikanta adwokackiego działającego z upoważnienia ustanowionego w sprawie pełnomocnika skarżącej, przedstawiono jedynie listę złączonych do niego dokumentów, natomiast w żaden sposób nie odniesiono się do pytań zadanych wnioskodawczyni w zarządzeniu z dnia [...]r. Skarżąca nie złożyła dodatkowego oświadczenia ani osobiście, ani poprzez swojego pełnomocnika. W ocenie referendarza sądowego, informacje, o które się do wnioskodawczyni zwrócono, były niezbędne do oceny czy spełnia ona ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. Skoro bowiem skarżąca wskazała w uzasadnieniu wniosku, że "żyje" z pozostałej części kredytów, z których opłaca bieżące wydatki, koniecznym stało się by wyjaśniła, jaką kwotą dysponuje miesięcznie na wydatki związane z niezbędnym utrzymaniem, a także jaka jest aktualna, łączna wysokość kwot kredytów udzielonych wnioskodawczyni, którymi może dysponować na opisane wydatki. Na pytania te skarżąca nie udzieliła odpowiedzi, nie wskazała również kwoty przekraczającej oświadczone dochody w łącznej wysokości 1.932 zł z tytułu zasiłków i alimentów. Ponadto wnioskodawczyni nie wyjaśniła, od jakiego czasu nie osiąga dochodów z tytułu działalności gospodarczej. W tym stanie rzeczy nie można w sposób jasny i koherentny ustalić tego, jaka jest wysokość miesięcznego dochodu wnioskodawczyni, jak również tego, jaką kwotą w rzeczywistości dysponuje ona w pewnym stałym przedziale czasowym na wydatki związane z niezbędnym utrzymaniem. Zauważyć bowiem trzeba, iż gdyby przyjąć, że skarżąca utrzymuje się wraz z synem z miesięcznego dochodu w wysokości 1.932 zł, to za niewiarygodne uznać należałoby jej oświadczenie w zakresie miesięcznych zobowiązań stałych i wydatków, których łączna wysokość wynosi – według oświadczenia złożonego w rubryce nr 11 formularza PPF – 4.965 zł. Nie sposób bowiem przyjąć, by dysponując środkami w wysokości 1.932 zł skarżąca była w stanie pokryć wydatki w wysokości 4.965 zł. Zasady logiki nakazują bowiem przyjąć, że dokonywane w danym miesiącu wydatki muszą znaleźć pokrycie w dochodach osiąganych w zbliżonym przedziale czasowym. Wnioskodawczyni wyjaśnia wprawdzie, iż wydatki te pokrywa z "pozostałej części kredytów", jednakże nie ujawnia tego, jaką kwotą dysponuje miesięcznie ponad oświadczone dochody, ani tego jaka jest ogólna wartość środków, którymi może dysponować w ramach wskazanych "kredytów". Kontynuując powyższy wątek zauważyć należy, iż wnioskodawczyni nie udzieliła odpowiedzi na pytanie o miesięczne wydatki związane z niezbędnym utrzymaniem. W rubryce nr 11 formularza PPF wskazała jedynie wydatki związane z mieszkaniem (wynajem mieszkania oraz czynsz za dwa mieszkania) oraz wydatki na "media", natomiast nie złożyła oświadczenia w zakresie innych wydatków, takich jak wydatki na wyżywienie, ubranie czy leczenie. Skoro zatem ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny, to brak odpowiedzi na pytanie o tego rodzaju wydatki, uniemożliwia dokonanie takiej oceny. Następnie wskazać należy, iż skarżąca nie wyjaśniła wątpliwości związanych z posiadanymi mieszkaniami. W formularzu PPF oświadczyła bowiem, iż posiada dwa mieszkania, a jednocześnie wskazała na wydatki w postaci "czynsz mieszkania" w wysokości 160 zł oraz 530 zł, jak również "wynajem mieszkania" w wysokości 1.600 zł. Wobec tego zwrócono się do niej o wyjaśnienie: gdzie i na podstawie jakiego tytułu mieszka, czy zwarła umowę/umowy najmu mieszkania, czy jest osobą wynajmującą, czy najemca mieszkania, czy osiąga miesięczne dochody z tytułu umowy/umów najmu posiadanych mieszkań, a jeśli tak to w jakiej miesięcznej wysokości. Do pisma z dnia [...] r. załączono jedynie dokumenty świadczące o tym, iż skarżąca zawarła umowę najmu lokalu mieszkalnego od 7 listopada 2011 r., jak również dokumenty dotyczące ponoszonych z tego tytułu wydatków, natomiast nie wyjaśniono, co dzieje się z posiadanymi dwoma mieszkaniami, na które jak można domniemywać ponosi oświadczone wydatki tytułem "czynszu", dlaczego skarżąca wynajmuje inne mieszkanie, a nie korzysta z któregoś z posiadanych, czy mieszkania te stanowią przedmiot jakiejś umowy cywilnoprawnej, czy skarżąca osiąga jakiekolwiek przychody z tytułu ich posiadania, np. czy wynajmuje posiadane nieruchomości. Skarżąca nie udzielił również odpowiedzi na pytania dotyczące jej sytuacji rodzinnej, nie wyjaśniła, czy pozostaje w związku małżeńskim, czy ojciec jej syna udziela innej pomocy ponad wskazane alimenty, czy posiada rodziców, rodzeństwo, bądź innych członków rodziny, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny, jaki jest stan majątkowego posiadania członków rodziny skarżącej, czy osoby te uzyskują dochody i w jakiej miesięcznej wysokości, czy posiadają zasoby pieniężne i w jakiej wysokości. W końcu podnieść należy, iż wnioskodawczyni nie wykonała zarządzenia z dnia [...] r. w zakresie udzielenia informacji czy ona sama, jak również inne osoby, z którymi ewentualnie prowadzi gospodarstwo domowe posiadają rachunki bankowe oraz do złożenia wyciągów i wykazów z tych rachunków z okresu ostatnich trzech miesięcy. Należało mieć przy tym na uwadze, iż skarżąca oświadczyła, że posiada liczne zobowiązania kredytowe, na potwierdzenie czego złożyła przy piśmie z dnia [...] r. dokumenty bankowe związane ze spłatą udzielonych jej pożyczek, natomiast nie przedłożyła żądanych wyciągów z rachunków bankowych. Przypomnieć zatem należy, iż w orzecznictwie podkreśla się, że dopiero na podstawie wyciągów z rachunków bankowych skarżącego oraz wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym – z okresu ostatnich kilku miesięcy (minimum 3) – możliwe jest dokonanie rzetelnej analizy sytuacji majątkowej strony we wcześniejszym okresie oraz na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wyciąg z rachunku bankowego obejmujący krótszy okres czasu nie odzwierciedla przebiegu zmian sytuacji finansowej strony, nie pozwala ocenić, jakie są stałe, a jakie doraźne koszty utrzymania, obciążenia i dochody w gospodarstwie domowym, jak również czy potencjalne trudności finansowe mają charakter trwały, czy też są jedynie przejściowe (por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 916/15; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto pamiętać należy, iż dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że posiadając źródło dochodów nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należało, iż wnioskodawczyni nie przedstawiła istotnych dla oceny wniosku informacji dotyczących sytuacji majątkowej i rodzinnej. Wskazać trzeba, iż występując o prawo pomocy strona winna liczyć się z tym, iż będzie zobowiązana do wyczerpującego przedstawienia sytuacji majątkowej swojej i osób, z którym pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, jak również nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnia także sytuacja, gdy strona podaje fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04). W jednym z orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, że wybiórcze przedstawienie dokumentów pozbawia sąd możliwości oceny rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącego (por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 916/15). Należy również podkreślić, iż referendarz sądowy nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GZ 774/13). Reasumując podnieść należy, iż z uwagi na niewystarczające wykazanie sytuacji majątkowej przez wnioskodawczynię, nie można dokonać oceny, czy spełnia ona ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W konsekwencji powoduje to, że jej wniosek nie może zostać uwzględniony. Jak to bowiem słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Niezależnie od wskazanych wyżej przyczyn nieuwzględnienia wniosku, zasadnym wydaje się wyjaśnienie skarżącej, która jak się zdaje najsilniej eksponuje swoje zadłużenie z tytułu umów kredytowych, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek. Przez wydatki "utrzymania koniecznego" należy bowiem rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak żywność i mieszkanie (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08). Nie można również przyjąć jakoby zobowiązania wykraczające poza kategorię niezbędnych dla utrzymania, miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Przywołać również trzeba stanowisko, jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13, zgodnie z którym, skoro skarżący jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winien także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych. Sąd podkreślił przy tym, iż koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.