V SA/Wa 1132/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Ewa Wrzesińska-Jóźków po rozpoznaniu w dniu 20 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi F. w W. na decyzję Ministra Rozwoju Regionalnego z dnia [...] czerwca 2011 r. Nr [...] w przedmiocie określenia wysokości dofinansowania przypadającego do zwrotu postanawia odmówić zmiany postanowienia referendarza sądowego z dnia 12 stycznia 2012r. sygn. akt V SA/Wa 1857/11 Wnioskiem z dnia 25 listopada 2011r. sporządzonym na urzędowym formularzu PPPr F. z siedzibą w W. wystąpiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, tj. zwolnienie od wpisu sądowego od skargi kasacyjnej wniesionej na postanowienie WSA z dnia 24 października 2011r. sygn.akt V SA/Wa 1857/11 o odrzuceniu skargi, z uwagi na jej wniesienie z uchybieniem ustawowego terminu. Postanowieniem z dnia 12 stycznia 2012r. sygn.akt V SA/Wa 1857/11 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnienia od wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, iż w oświadczeniu o majątku i dochodach skarżąca podała, że kapitał zakładowy Fundacji wynosi [...] zł, wartość środków trwałych według bilansu za ostatni rok wynosi [...] zł. Fundacja nadal prowadzi działalność (w tym gospodarczą), jednakże na koniec roku obrotowego poniosła stratę w wysokości – 5.368.638,89 zł. Skarżąca posiada trzy rachunki bankowe na własne potrzeby z saldem w wysokości odpowiednio: 0 złotych, minus 6.583,89 złotych i 4,30 zł oraz rachunki bankowe wyodrębnione na potrzeby projektów współfinansowanych ze środków unijnych. W toku postępowania Fundacja wyjaśniła, że posiadane środki trwałe w postaci urządzeń technicznych i maszyn nie tylko przedstawiają niewielką wartość rynkową, ale są niezbędne do prowadzenia bieżącej działalności. Zdolność kredytowa Fundacji jest bardzo ograniczona ze względu na brak istotnego majątku oraz utratę wiarygodności wobec instytucji finansowych W dalszej części uzasadnienia referendarz sądowy podkreślił, iż zgodnie z art. 3 ust. 2. ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (Dz.U. z 1991r., Nr 46, poz. 203 ze zm.), zwanej dalej ustawą o fundacjach, w oświadczeniu woli o ustanowieniu fundacji fundator powinien wskazać cel fundacji oraz składniki majątkowe przeznaczone na jego realizację. Składnikami majątkowymi, o których mowa w ust. 2, mogą być pieniądze, papiery wartościowe, a także oddane fundacji na własność rzeczy ruchome i nieruchomości (art. 3 ust. 3 ustawy o fundacjach). Uzasadniając rozstrzygnięcie referendarz sądowy ponadto podniósł, że analiza przedłożonych przez wnioskującą wyciągów z rachunków bankowych prowadzi do wniosku, iż skarżąca dokonuje operacji finansowych w miarę na bieżąco, zaś wysokość środków pieniężnych, jakimi operuje jest znaczna. Fundacja posiadane środki finansowe przeznaczała na różne cele w tym spłatę kredytów i kosztów z tym związanych (np. prowizja, karne odsetki itp.). Referendarz sądowy podkreślił, że skarżąca jako Fundacja korzysta z zadeklarowanego, ale i realnego, wynikającego z dokonywanych wpłaty na jej rachunek, wsparcia finansowego, pozwalającego na prowadzenie działalności, dla której została powołana. W konsekwencji referendarz sądowy uznał, że dzięki kwotom uzyskiwanym w wyżej wskazany sposób wnioskująca Fundacja jest w stanie zdobyć dostateczne środki na poniesienie w sprawie pełnych kosztów postępowania. Referendarz sądowy wyjaśnił również, że w przypadku osób prawnych wnoszących o przyznanie prawa pomocy, zasadnicze znaczenie ma fakt, iż sprawa ma ścisły związek z prowadzoną przez nie działalnością i możliwość prowadzenia takiej działalności nie powinna, z reguły, obciążać dochodów budżetowych Skarbu Państwa. Gdyby przyjąć odmienne stanowisko, budżet ten, a w konsekwencji całe społeczeństwo miałoby kredytować działania skarżącej, związane z dochodzeniem przed sądami określonych roszczeń, czy też – jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, kwestionujące na drodze sądowej decyzję organu administracji publicznej. Brak wystarczających dochodów nie może być dostatecznym uzasadnieniem dla skutecznego żądania przez skarżącą przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych, w sytuacji, gdy skarżąca nie zgromadziła dostatecznych środków na ten cel. Ww. postanowienie referendarza sądowego uprawomocniło się. Skarżąca uiściła należny wpis od skargi kasacyjnej. Postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2012r. sygn.akt II GSK 546/12 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 24 października 2011r. o odrzuceniu skargi i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. W uzasadnieniu NSA wskazał, iż w świetle wskazanych w sprawie okoliczności należało uznać, że przedmiotowa skarga została złożona w terminie. W wyniku merytorycznego rozpoznania sprawy, wyrokiem z dnia 18 grudnia 2012r. sygn.akt V SA/Wa 1132/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę. Skarżąca wystąpiła z wnioskiem o sporządzenie uzasadnienia do powyższego wyroku. Pismem procesowym z dnia 2 kwietnia 2013r. skarżąca złożyła skargę kasacyjną od ww. wyroku. Do skargi kasacyjnej załączyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, tj. zwolnienie od wpisu sądowego od skargi kasacyjnej, sporządzony na urzędowym formularzu PPPr z dnia 2 kwietnia 2013r. W oświadczeniu o majątku i dochodach skarżąca podała, że kapitał zakładowy Fundacji wynosi [...] zł, wartość środków trwałych według bilansu za ostatni rok wynosi [...] zł. Fundacja nadal prowadzi działalność (w tym gospodarczą), jednakże na koniec roku obrotowego poniosła stratę w wysokości – 9.802.325,43 zł. Skarżąca wskazała, że nie dysponuje żadnymi środkami pieniężnymi, ani w kasie, ani na rachunkach bankowych. Przeciwko skarżącej toczy się szereg postępowań egzekucyjnych, w ramach których został ujęty majątek Fundacji. Zdaniem skarżącej, za zwolnieniem jej od kosztów sądowych przemawia również charakter sprawy oraz okoliczność zagwarantowania realizacji przysługującego skarżącej fundamentalnego prawa do sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył , co następuje; Na wstępie wskazać trzeba, iż złożenie ponownego wniosku tożsamego przedmiotowo z wnioskiem już wcześniej przez sąd rozpatrzonym, stanowi podstawę do zastosowania art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r. poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z 20.11.2008 r. sygn. akt I FZ 431/08). Jednocześnie przyjmuje się, iż postanowienia referendarza sądowego, mające walor prawomocnych orzeczeń sądu (art. 259 p.p.s.a.) mogą być uchylane i zmieniane jedynie postanowieniami wojewódzkiego sądu administracyjnego wydanymi na podstawie art. 165 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z 18.11.2005 r. sygn. akt II OZ 877/05). Sąd administracyjny jest związany prawomocną oceną sytuacji majątkowej wnioskodawcy zawartą w obowiązującym orzeczeniu, przez co kolejny wniosek odnoszący się do kwestii merytorycznej już wcześniej rozstrzygniętej musi być traktowany od strony formalnej jako wniosek o zmianę, w trybie art. 165 p.p.s.a., prawomocnego postanowienia sądu niekończącego postępowania w sprawie. Sądy administracyjne jednolicie przyjmują, że zawarta w przywołanym przepisie przesłanka zmiany postanowienia sądu, którym rozstrzygnięto kwestię prawa pomocy, polegająca na "zmianie okoliczności sprawy" odnoszona być musi do zmiany występującej zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie (por. postanowienie NSA z 15.04.2008 r. sygn. akt II FZ 106/08; postanowienie NSA z 12.06.2007 r. sygn. akt I GZ 44/07; postanowienie NSA z 7.11.2007r. sygn. akt I GZ 220/07). Okoliczności, o których mowa w art. 165 p.p.s.a., muszą jednakże mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia, a więc dotyczyć okoliczności relewantnych dla kwestii, która stała się podstawą orzeczenia sądu mającego podlegać zmianie (por. postanowienie NSA z 21.05.2009r. sygn. akt I FZ 117/09; postanowienie NSA z 15.04.2009 r. sygn. akt I OZ 330/09). W ocenie Sądu, w rozpoznawanej sprawie brak było podstaw do zmiany postanowienia referendarza sądowego z dnia 12 stycznia 2012r. sygn.akt V SA/Wa 1857/11 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnienia od wpisu od skargi kasacyjnej. Za przyjęciem takiego stanowiska przemawia porównanie sytuacji materialnej skarżącej, będącej przedmiotem analizy w postępowaniu w sprawie pierwszego wniosku o prawo pomocy z sytuacją oświadczoną we wniosku będącym przedmiotem niniejszego postępowania oraz ciążące na wnioskującej stronie koszty sądowe. Na wstępie przypomnieć należy, iż kwestia zastosowania wyjątkowej instytucji, jaką jest prawo pomocy, w odniesieniu do osób prawnych była już wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie sądów administracyjnych. W postanowieniu z dnia 14 grudnia 2011 r. o sygn. akt I GZ 201/11, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Jednocześnie, trzeba podkreślić, że przyznanie prawa pomocy osobie prawnej nie ma charakteru obowiązkowego nawet w przypadku spełnienia przez nią przesłanek ustawowych (zob. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 11 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Ol 21/10). Wskazać przede wszystkim należy, iż zasadą jest, że każdy wnoszący sprawę do Sądu zobowiązany jest ponosić koszty sądowe, a tylko zupełny brak możliwości finansowych może skutkować zwolnieniem od ich ponoszenia. Należy zatem zaznaczyć, że chodzi o taką sytuację finansową, która obiektywnie nie daje możliwości zgromadzenia odpowiednich środków na poniesienie kosztów sądowych. Zgodnie z art. 3 ust. 2. ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (Dz.U. z 1991r., Nr 46, poz. 203 ze zm.), zwanej dalej ustawą o fundacjach, w oświadczeniu woli o ustanowieniu fundacji fundator powinien wskazać cel fundacji oraz składniki majątkowe przeznaczone na jego realizację. Składnikami majątkowymi, o których mowa w ust. 2, mogą być pieniądze, papiery wartościowe, a także oddane fundacji na własność rzeczy ruchome i nieruchomości (art. 3 ust. 3 ustawy o fundacjach). W świetle powyższych przepisów fundacje muszą mieć świadomość, iż przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, powinny się liczyć z obowiązkiem ponoszenia kosztów i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Mając na uwadze treść zacytowanego art. 3 ustawy o fundacjach stwierdzić należy, iż fundator zobligowany jest do zapewnienia składników majątkowych, pozwalających realizować cele fundacji. Fundacja nie można przerzucać kosztów swej działalności na koszt Skarbu Państwa, czyli wszystkich podatników. Nadmienić należy, iż w razie wyczerpania środków finansowych i majątku fundacji, fundacja podlega likwidacji w sposób wskazany w statucie (art. 15 ust. 1 ustawy o fundacjach). Wnioskująca Fundacja nadal prowadzi działalność i uczestniczy w obrocie gospodarczym. Powyższe pozwala przyjąć, że – mimo podnoszonych trudności, wynikających z "zachwiania" płynności finansowej – skarżąca jest w stanie uiścić należny wpis sądowy i to tym bardziej, że z obowiązkiem jego uiszczenia powinna się liczyć od momentu wniesienia skargi. Powoływanie się na stratę również nie może zmienić oceny wniosku, ponieważ strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, co skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Na marginesie już tylko można dodać, iż Fundacja korzysta z usług profesjonalnego pełnomocnika z wyboru od momentu złożenia skargi, wobec czego, licząc się z ewentualnością dochodzenia swoich praw na drodze postępowania sądowego, które co do zasady związane jest z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych, winna zabezpieczyć stosowne środki na ten cel. Zgodnie z utrwalonym poglądem orzecznictwa, skoro dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, posiadanie tych środków staje się istotnym składnikiem działalności gospodarczej, zaś podmiot prowadzący działalność gospodarczą, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić także konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego. Planowanie wydatków bez uwzględnienia zasady, o której wspomniano wyżej, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych, zaś strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych, nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami (v. postanowienie s. apel. z 9 lipca 1992r., sygn. I ACz 393/92 publ. Wokanda 93 2/32). Reasumując warto podkreślić, że pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa, w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 165 w zw. z art. 246 § 2 pkt 2 i art. 254 § 1 p.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji postanowienia.