V SA/Wa 246/17

Starszy referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 25 czerwca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [...] na decyzję Ministra Rozwoju i Finansów z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu dofinansowania ze środków unijnych p o s t a n a w i a: odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W złożonym na urzędowym formularzu (PPF) wniosku o przyznanie prawa pomocy S. S. (dalej: "Skarżący" lub "Strona") wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący wskazał, że prowadzi gospodarstwo domowe z żoną i dwójką dzieci, posiada dom o pow. 186 m2 i wartości około 800.000 zł, działkę rolno-budowlaną o pow. 660 arów i wartości około 300.000 zł oraz 3 samochody osobowe o łącznej wartości 75.000 zł, natomiast nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Wyjaśnił, że zarówno dom, jak również działka rolno-budowlana są obciążone hipoteką. Skarżący prowadzi działalność gospodarczą. W 2017 roku poniósł stratę w działalności w wysokości 17.357,73 zł. Do miesięcznych dochodów Skarżący zaliczył 7.000 zł z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej oraz dochód żony z tytułu części etatu. W uzasadnieniu podniósł, iż w związku z realizacją projektu na podstawie umowy zawartej z PARP zaciągnął kilka kredytów, co powoduje, że jego aktualna sytuacja finansowa uniemożliwia mu zapłacenie wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. W rubryce nr 11 wniosku skarżący przedstawił swoje zobowiązania z tytułu zaciągniętych pożyczek i zawartych umów kredytowych i wyjaśnił, że łączne miesięczne koszty związane ze spłatą zadłużenia wynoszą 14.557,79 zł. Oprócz wskazanych miesięcznych zobowiązań Skarżący przedstawił miesięczne wydatki związane z utrzymaniem rodziny do których zaliczył: ubezpieczenie samochodu – 325 zł, opłaty za gaz i energię elektryczną – 510 zł, opłaty za telefon i internet – około 650 zł, ubezpieczenie domu oraz na życie – 285 zł, wyżywienie – 2.000 zł, środki czystości i odzież – 200 zł oraz dojazdy do szkoły – 61,50 zł. Do miesięcznych wydatków zaliczył również podatek od nieruchomości, wodę i kanalizację w kwocie około 200 zł. Łączne miesięczne koszty niezbędnego utrzymania wynoszą według oświadczenia 4.231,50 zł. Mając na względzie powyższe zważono, co następuje. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369), zwanej dalej: "p.p.s.a." – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Przypomnieć również trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. Zauważyć należy, że rozpoznanie skargi kasacyjnej przez Sąd II instancji jest uzależnione od uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 3.727 zł. Skarżący jest reprezentowany przez radcę prawnego. Po przeanalizowaniu oświadczeń złożonych na formularzu PPF i przedstawionych dokumentów uznać należy, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem Skarżący nie wykazał, że ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w jego sytuacji wystąpiły. Zasadniczy wpływ na przyjęcie takiego stanowiska wywarła ta okoliczność, iż na podstawie złożonych przez Skarżącego oświadczeń nie można w sposób pewny i jednoznaczny ustalić rzeczywistej wysokości jego miesięcznych dochodów. Zauważyć bowiem należy, iż nie sposób przyjąć za wiarygodne by rodzina wnioskodawcy osiągając miesięczny dochód – zgodnie z oświadczeniem zawartym w rubryce nr 10 formularza PPF – w wysokości 7.000 zł ponosiła miesięczne wydatki w łącznej wysokości 18.789,40 zł. Skarżący oświadczył bowiem, iż ponosi miesięczne wydatki w wysokości 14.557,79 zł z tytułu zobowiązań pieniężnych, jak również miesięczne wydatki na gospodarstwo domowe w wysokości 4.231,50 zł. Zasady logiki nakazują natomiast przyjąć, że dokonywane w danym miesiącu wydatki muszą znaleźć pokrycie w dochodach osiąganych w zbliżonym przedziale czasowym. Wnioskodawca nie wyjaśnia z kolei, skąd czerpie środki pieniężne na pokrycie zauważonej różnicy, której nie można uznać za nieznaczną, skoro przekracza połowę oświadczonych dochodów. Niezależnie od powyższego nie sposób przyjąć by rodzina Skarżącego znajdowała się w stanie ubóstwa, skoro oboje małżonkowie osiągają stałe dochody, zaś Skarżący posiada majątek nieruchomy i ruchomy o znacznej wartości. W tym zakresie wskazać należy, iż Skarżący i jego żona uzyskują łączny dochód w wysokości 7.000 zł. Wskazać również należy, iż posiada dom o wartości około 800.000 zł oraz działkę rolno-budowlaną o wartości około 300.000 zł, a także trzy samochody o wartości: 25.000 zł, 35.000 zł oraz 15.000 zł. Przywołać w tym miejscu wypada stanowisko jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06, iż "obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę". Z kolei w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 podkreślono, iż fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku". Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 14 lipca 2006 r. sygn. akt II OZ 726/06; z dnia 25 listopada 2013 r. o sygn. akt I OZ 1132/13; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Poglądy te znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktyczny niniejszej sprawy. Odnosząc się do wskazanych przez wnioskodawcę miesięcznych wydatków, związanych z zaciągniętymi pożyczkami (kredytami) przypomnieć należy, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędne dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek, czy też kosztów działalności gospodarczej. Przez wydatki "utrzymania koniecznego" należy bowiem rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak żywność i mieszkanie (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08). Nie można również przyjąć jakoby zobowiązania wykraczające poza kategorię niezbędnych dla utrzymania, miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Obciążenia finansowe powstałe poprzez zaciągnięcie zobowiązań kredytowych są indywidualną decyzją strony i konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzenia jakichkolwiek postępowań sądowych w żadnym razie nie może w takiej sytuacji skutkować automatycznym przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ich ponoszenia, bez wykazania argumentów związanych z zagrożeniem bytu skarżącego i jego rodziny (por. postanowienia NSA: z dnia 30 września 2015 r. o sygn. akt II FZ 776/15; z dnia 6 października 2015 r. o sygn. akt II FZ 688/15; z dnia 12 stycznia 2016 r. o sygn. akt II FZ 1049/15). Analiza wydatków jakie ponosi rodzina Skarżacego prowadzi do wniosku, że jest on w stanie ponieść opłatę sądową w wysokości 3.727 zł, skoro miesięczny dochód skarżącego i jego żony (7.000 zł) przewyższa znacznie te wydatki, które można zaliczyć do niezbędnych do utrzymania, jak wydatki na wyżywienie, opłaty związane z mieszkaniem, środki czystości, odzież, opłaty związane z dojazdami do szkoły (łącznie obliczone na kwotę – 2.971,50 zł). Z kolei do wydatków niezbędnych nie sposób zaliczyć opłat za telefony i internet (około 650 zł), ubezpieczenia samochodu (325 zł), ubezpieczenie domu i ubezpieczenie na życie (285 zł). W ocenie starszego referendarza sądowego, skoro wnioskodawca jest w stanie wydatkować środki pieniężne na inne cele niż koszty niezbędnego i koniecznego utrzymania, to tym bardziej winien partycypować w kosztach sądowych. Przypomnieć trzeba, iż opłaty sądowe winny być traktowane na równi z pozostałymi wydatkami, które nie są niezbędne dla egzystencji (por. postanowienie NSA z dnia 14 września 2006 r. o sygn. akt II OZ 830/06). Instytucja prawa pomocy znajduje bowiem zastosowanie jedynie w sytuacji, gdy wnioskująca strona nie posiada majątku, który mogłaby przeznaczyć na udział w kosztach sądowych, a nie w przypadku, gdy środki takie wprawdzie posiada ale przeznacza je na spłatę innych zobowiązań. Uwzględniając jedynie dochód w wysokości 7.000 zł oraz wydatki, które można zaliczyć do kategorii niezbędnych kosztów utrzymania rodziny (2.971,50 zł), należy zauważyć, że Skarżącemu z uzyskanego dochodu pozostaje ok. 4.028,50 zł, a więc kwota wyższa od wpisu sądowego od skargi kasacyjnej (3.727 zł). Odnosząc się do argumentu, że Skarżący ponosi stratę w prowadzonej działalności gospodarczej zwrócić uwagę należy, że zgodnie z nadesłanym zeznaniem podatkowym PIT-36 za 2017 r. przychód z działalności gospodarczej wyniósł 443.317,23 zł, a koszty uzyskania przychodów 460.674,96 zł. Stąd też strata na działalności w kwocie 17.357,73 zł. Podkreślić należy, że ujemny wynik finansowy za ostatni rok podatkowy nie może zostać przełożony wprost na ocenę zasadności zwolnienia Skarżącego z kosztów sądowych. Istotne jest, że Skarżący uzyskuje wysokie przychody z prowadzonej działalności gospodarczej. Ponadto wykazana strata (za rok podatkowy – 2017) nie musi oznaczać stałego trendu. Pamiętać również należy, że do kosztów uzyskania przychodów, które kształtują wysokość dochodu lub straty Skarżący zalicza między innymi bieżące koszty prowadzonej działalności, a więc opłaty z tytułu zużycia mediów, paliwa do pojazdów, wynagrodzeń, usług księgowych, prawnych, należności publicznoprawnych (składek ubezpieczeniowych i podatków), również raty spłacanego kredytu, o ile jest związany z prowadzoną dzielnością gospodarczą. Skarżący, ponosząc w 2017 r. koszty przekraczające uzyskane przychody dysponował środkami finansowymi na ich poniesienie. Z tych wszystkich względów uznano, że Skarżący nie wykazał tego, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co z kolei powoduje, że na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.