V SA/Wa 306/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący – sędzia WSA – Beata Blankiewicz-Wóltańska po rozpoznaniu w dniu 20 czerwca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 9 maja 2018 r. V SA/Wa 306/18 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie opłat sądowych w sprawie ze skargi [...] Sp. z o.o. z siedzibą w [...] na decyzję Ministra Rozwoju i Finansów z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie określenia kwoty dofinansowania przypadającej do zwrotu postanawia: utrzymać w mocy postanowienie. A. Sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie, dalej "Skarżąca" lub "Spółka" wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie opłat sądowych. W oświadczeniu o majątku i dochodach kapitał zakładowy Skarżącej został określony na kwotę [...] zł, wartość środków trwałych na kwotę 0 zł, na dzień 31 grudnia 2016 r. Spółka odnotowała stratę w wysokości [...] zł. Skarżąca przedstawiła wyciągi z rachunków bankowych, sprawozdanie finansowe na dzień 31 grudnia 2016 r., rachunek zysków i strat w przedziale czasowym od 1 stycznia do 31 grudnia 2017 r. oraz za styczeń 2018 r. W uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy Skarżąca wskazała, iż [...] . Wyjaśniła również, że nie świadczy usług objętych przedmiotem działalności i nie może liczyć na wynikające stąd przychody, nie posiada majątku, który mogłaby spieniężyć lub z którego mogłaby uzyskać dochody, nie posiada oszczędności a środki pieniężne, którymi dysponuje ledwie wystarczają na pokrywanie bieżących wydatków. W odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy Skarżąca przedstawiła wyciągi z rachunków bankowych, deklaracje VAT-7 oraz zeznania podatkowe CIT-8. Wskazała, że 2018 roku (za okres od 1 stycznia 2018 r. do 10 kwietnia 2018 r.) poniosła koszty uzyskania przychodów w kwocie [...] zł. Skarżąca nadesłała roczne sprawozdanie finansowe za 2015 r. oraz 2017 r. oraz aktualny bilans i rachunek zysków i strat. Wyjaśniła również, że K. P. - jedyny wspólnik odmówił dokapitalizowania spółki z uwagi na własną trudną sytuację finansową. Wobec Skarżącej nie zostało wszczęte postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. Spółka nie zawieszała również prowadzenia działalności gospodarczej. W dniu 3 kwietnia 2018 r. w kasie ulokowane były środki finansowe w wysokości [...] zł. Spółka nie posiada zasobów finansowych w innej formie, np. lokat, udziałów lub akcji. Przedstawiła również należności i zobowiązania wobec osób trzecich za okres I – III 2018 r. Postanowieniem z 9 maja 2018 r. starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Opierając się na zgromadzonym materiale dowodowym starszy referendarz sądowy uznał, iż sytuacja finansowa Spółki nie wypełnia przesłanki przyznania prawa pomocy wskazanej w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej "p.p.s.a.". Skarżąca wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia . Zarzuciła naruszenie przepisów postępowania tj. art. 246 § 2 pkt 1 w zw. z art. 45 ust. 1 i art. 184 Konstytucji RP poprzez błędne uznanie, że Spółka nie wykazała, że nie dysponuje środkami na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania w sytuacji, gdy z akt postępowania oraz dokumentów znanych Sądowi z urzędu wynika, że Spółka utraciła płynność finansową i nie posiada środków umożliwiających pokrycie kosztów opłaty sądowej, co skutkowało niezasadnym odmówieniem przyznania prawa pomocy, a w rezultacie pozbawieniem Skarżącej prawa do Sądu. Spółka wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, ewentualnie o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od opłat sądowych ponad kwotę [...] b zł, tj. kwotę środków pieniężnych zgromadzonych łącznie na rachunkach bankowych i w kasie Spółki na dzień złożenia sprzeciwu. W uzasadnieniu sprzeciwu podniosła, że [...]. W ocenie Spółki dane zawarte w dokumentach finansowych, skala jej wymagalnych i niewymagalnych zobowiązań, jak również problemy w ich terminowym regulowaniu niezbicie dowodzą, że od kilku lat sytuacja finansowa Spółki ulega systematycznemu, stałemu pogarszaniu [...]. Spółka zwróciła uwagę, że powstała jako tzw. start-up, spółka celowa do realizacji konkretnych projektów, wskazane w zaskarżonym postanowieniu środki pieniężne w wysokości [...] zł pochodziły w głównej mierze ze zwrotu podatku VAT i zostały w 2017 r. przeznaczone na spłatę najdalej wymagalnych zobowiązań. Zwróciła również uwagę, że ogłoszenie upadłości nie oznacza wprost, że podmiot zostanie zwolniony od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Stosownie do art. 259 § 1 p.p.s.a., od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu. Rozpoznając taki sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym kwestionowane orzeczenie zmienia albo utrzymuje w mocy, o czym orzeka na posiedzeniu niejawnym – art. 260 § 1 oraz § 3 p.p.s.a. W pierwszej kolejności wskazać należy, że Spółka wniosła o zwolnienie od opłat sądowych. Przesłanki udzielenia takiego wsparcia - tj. brak dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania - ustawodawca wskazał w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Niezasadny zatem jest zarzut naruszenia art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a., który to przepis w rozpoznawanej sprawie nie był stosowany. Starszy referendarz sądowy nie badał, czy Spółka wykazała, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, ale oceniał, czy Spółka wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Powtórzyć należy główne zasady jakimi należy kierować się przystępując do rozpoznania wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony postępowania sądowego zobowiązane są do ponoszenia jego kosztów, a jedyne odstępstwa przewidują przepisy szczególne. Przyznanie prawa pomocy, w tym zwolnienie od opłat sądowych stanowi formę dofinansowania Strony ze środków publicznych. Możliwe jest tylko w rzeczywiście wyjątkowych przypadkach. Nawet spełnienie wskazanej w powołanym przepisie przesłanki nie obliguje do uwzględnienia żądania Strony. W ocenie Sądu, w świetle przedstawionych przez Stronę okoliczności należy podzielić stanowisko starszego referendarza sądowego, że Spółka nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Sąd podziela stanowisko przedstawione w zaskarżonym postanowieniu z 9 maja 2018 r., które przygotowane zostało również w oparciu o orzecznictwo sądów administracyjnych. W postanowieniu z dnia 14 grudnia 2011 r. o sygn. akt I GZ 201/11, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. W postanowieniu z 24 października 2016 r., sygn. akt II SA/Rz 1186/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wskazał, że przesłanki ustawowe przyznania prawa pomocy osobie prawnej są bardziej rygorystyczne aniżeli przesłanki oceniane wobec osób fizycznych. Osoby prawne są bowiem jednostkami organizacyjnymi, które są wyposażone w określony majątek, prowadzą zazwyczaj działalność gospodarczą i osiągają zyski. Dlatego poza wykazaniem przesłanki materialnej (braku środków) muszą zaistnieć dodatkowe jeszcze warunki przemawiające za zasadnością uwzględnienia wniosku. Osoba prawna nie może po prostu powoływać się na to, że w danym momencie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów postępowania sądowego, lecz powinna także wykazać, że nie ma ich, pomimo podjęcia wszelkich niezbędnych działań, aby je zdobyć na pokrycie wydatków związanych z postępowaniem (postanowienie NSA z 29 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 191/11, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Opisaną zasadę należy zastosować również wobec Skarżącej. Dodatkowo podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien przewidywać konieczność uczestniczenia w postępowaniach sądowych i zabezpieczać na ten cel środki, stosownie do możliwości. Przerzucenie ciężaru (ryzyka) prowadzenia działalności na Skarb Państwa winno należeć do rzadkości, kiedy w inny sposób nie można zagwarantować stronie dostępu do sądu. Planowanie wydatków przez podmiot prowadzący działalność gospodarczą bez uwzględnienia konieczności posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych, zaś strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. Nie można więc uznać jako argument uzasadniający zwolnienie od kosztów sądowych okoliczności, że spółka nie prowadzi działalności gospodarczej, nie uzyskuje przychodów, nie świadczy usług. W orzecznictwie wskazuje się, że nawet brak bieżących dochodów nie może być dostatecznym uzasadnieniem dla skutecznego żądania przez stronę przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy nie zgromadziła ona w okresie prowadzenia działalności gospodarczej dostatecznych środków na ten cel, ani też w sposób formalny nie dowiodła swojej niewypłacalności np. poprzez wystąpienie w odpowiednim czasie o ogłoszenie upadłości. Z definicji działalności gospodarczej – zawartej w art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t. j. Dz. U z 2016 r. poz. 1829 ze zm.) – wynika, iż działalnością gospodarczą jest działalność zarobkowa. Oznacza to, iż celem działalności gospodarczej jest osiągnięcie zysku. Jeżeli natomiast przedsiębiorca faktycznie działalności nie prowadzi, lecz jej nie likwiduje i nie wnosi o ogłoszenie upadłości, to nie ma podstaw do finansowania takiego przedsiębiorcy przez zwolnienie od kosztów sądowych (por. postanowienie WSA w Warszawie z dnia 4 września 2014 r. o sygn. akt V SAB/Wa 5/14). W dacie wydawania niniejszego postanowienia Skarżąca nie zawiesiła prowadzonej działalności i nie znajduje się w stanie upadłości. Argument Spółki, że z orzecznictwa sądowego wynika, że nawet ogłoszenie upadłości nie gwarantuje przyznania prawa pomocy nie ma znaczenia dla oceny zasadności wniosku. Potwierdza jednak zasadę, że prawo pomocy może zostać udzielne w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Spółka nie neguje, że na koniec 2016 r. posiadała środki pieniężne w wysokości [...] zł. Fakt, że pochodziły one ze zwrotu VAT nie ma znaczenia przy ocenie przesłanek przyznania prawa pomocy. Skarżąca wyjaśniła, że wskazane środki pieniężne przeznaczyła na spłatę najpilniejszych zobowiązania tj. zobowiązania zaciągniętego w 2013 r., którego spłata miała zostać dokonana na podstawie faktury z 18 grudnia 2015 r. Skarżąca nie wskazała daty wydatkowania wskazanej kwoty, tytułem uregulowania zobowiązania wobec jej kontrahenta. Wyjaśniła jedynie, że nie została ona wykazana na wydruku z rachunku bankowego według stanu w dniu 1 grudnia 2017 r. Złożone wyjaśnienia w ocenie Sądu nie mogą zadecydować o zmianie zaskarżonego postanowienia starszego referendarza sądowego. Aktualne pozostaje stanowisko wypracowane w orzecznictwie sądów administracyjnych zgodnie z którym koszty postępowania sądowoadministracyjnego korzystają z pierwszeństwa przed zobowiązaniami cywilnoprawnymi (postanowienie WSA w Warszawie z dnia 10 kwietnia 2018 r. sygn. akt III SA/Wa 1934/16, postanowienie NSA z dnia 15 czerwca 2012 r. sygn. akt I FZ 189/12). Zauważyć również należy, że [...]. W tym okresie przeciwko Spółce organy administracji prowadziły postępowanie w sprawie określenia kwoty dofinansowania do zwrotu. Wynikiem postępowania administracyjnego było wydanie w dniu [...] listopada 2017 r. decyzji zobowiązującej Spółkę do zwrotu dofinansowania. Sąd podziela ocenę starszego referendarza sądowego zgodnie z którą Skarżąca powinna zaplanować (poczynić oszczędności) na poczet ewentualnych kosztów sądowych, skoro posiadała środki pieniężne w czasie, gdy prowadzone było postępowanie administracyjne w sprawie zwrotu kwoty dofinansowania (przed wszczęciem postępowania sądowego). Ponadto zauważenia wymaga, iż kwota zobowiązania ([...] zł) dotyczy faktury z 18 grudnia 2015 r., która to należność stała się wymagalna 16 lutego 2016 r. tzn. niespełna dwa lata przed zainicjowaniem niniejszego postępowania sądowoadministracyjnego. Ze sprawozdania finansowego Skarżącej na dzień [...]. Biorąc pod uwagę wysokość uzyskiwanych przychodów nie sposób przyjąć, że Spółka nie była w stanie zgromadzić środków na pokrycie kosztów sądowych w zakresie opłat sądowych. Odnosząc się zaś do wykazywanej przez Skarżącą straty, w orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że fakt odnotowania straty nie przesądza, że podmiot utracił płynność finansową. Strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje brakiem dochodu do opodatkowania i nie stanowi sytuacji tożsamej z brakiem środków finansowych (postanowienie NSA z dnia 27 maja 2014 r. sygn. akt II GZ 172/14). Na podstawie danych wynikających z nadesłanych dokumentów oraz informacji przedstawionych w sprawozdaniu finansowym stwierdzić należy, że Spółka zakładała kontynuowanie działalności. Nie może więc równocześnie twierdzić, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, które - jako podmiot gospodarczy – powinna uwzględniać w strukturze swoich kosztów działalności. We wskazanych okolicznościach o uwzględnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie może decydować odmowa dokapitalizowania Spółki przez jej jedynego wspólnika (z uwagi na trudną sytuację finansową w jakiej się znajduje). Spółka zakładała kontynuowanie działalności, ale nie wskazała, jakie podjęła inne działania aby ten cel zrealizować. Wbrew złożonym wyjaśnieniom, nie stanowi wyjątkowej okoliczności konieczność podjęcia negocjacji z kontrahentami w sprawie odroczenia terminów zapłaty za faktury VAT w związku z brakiem środków na spłatę zobowiązań Spółki. Sąd podzielił zatem stanowisko starszego referendarza sądowego zgodnie z którym Skarżąca nie wykazała, iż jej sytuacja majątkowa i zdolności płatnicze są na tyle złe, że nie ma ona możliwości partycypowania w kosztach postępowania sądowego, nawet jeżeli prowadzi w Sądzie dwie sprawy, a łączny wpis sądowy wynosi [...] zł. Sąd uznał zatem, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Nie dopatrzył się naruszenia w niniejszej sprawie przepisów art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 260 § 1 oraz § 3 w zw. z art. 245 § 3 i art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.