V SA/Wa 3227/15

Starszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 24 sierpnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi A. W. na decyzję Dyrektora ... Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia ... maja 2015 r. Nr ... w przedmiocie odmowy przyznania płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania postanawia: 1. umorzyć postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. 2. odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego. Postanowieniem z dnia 9 listopada 2015 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz odmówił ustanowienia radcy prawnego. Wyrokiem z dnia 16 lutego 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. W. Wnioskiem – sporządzonym na formularzu PPF z dnia 24 maja 2016 r. – skarżąca wystąpiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazała, iż samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, posiada nieruchomość rolną o pow. 12,27 ha, las o pow. 1,64 ha, budynek składowy, 5 sztuk krów, 5 sztuk opasów, a także maszyny rolnicze. Wyjaśniła dodatkowo, iż jej dom uległ spaleniu w 2011 r. wraz z całym wyposażeniem. Skarżąca oświadczyła, iż nie osiąga dochodów, nie posiada również zasobów pieniężnych. W uzasadnieniu opisała swoją sytuację życiową, wskazując w szczególności, iż w 2014 r. otrzymała dopłaty do gruntów rolnych, jednakże nie uzyskała żadnych pożytków z gospodarstwa, natomiast poniosła wydatki w wysokości około 10 tys. zł na zakup paszy dla zwierząt. Wyjaśniła także, iż zamieszkuje w domu po zmarłym przyjacielu, którego rodzina dochodzi obecnie spadku na drodze sądowej. Wnioskodawczyni przedstawiła swoje miesięczne zobowiązania i stałe wydatki, do których zaliczyła: energię elektryczną – 80 zł, gaz – 45 zł, telefon – 30 zł, wodę – 200 zł, leczenie – 150 zł. Wskazała nadto, iż ponosi wydatki na ubezpieczenie w wysokości 500 zł rocznie, a także na KRUS – 400 zł kwartalnie. W dodatkowym oświadczeniu z dnia 30 czerwca 2016 r. wyjaśniła, iż środki na wydatki związane z niezbędnym utrzymaniem czerpie ze sprzedaży produktów rolnych, natomiast nie uzyskuje dochodów z tytułu sprzedaży mleka czy hodowli zwierząt. Skarżąca nie korzysta z pomocy społecznej, nie posiada rodziny. Wskazała, iż wysokość dopłat bezpośrednich do gruntów rolnych wynosi 15.381 zł, natomiast nie otrzymała dopłat w roku 2013. Wnioskodawczyni ponownie przedstawiła swoje miesięczne wydatki, do których zaliczyła: energię elektryczną – 100 zł, telefon – 30 zł, gaz – 40 zł, leczenie – 110 zł, wodę – 50 zł, ubranie – 200 zł, wyżywienie – 450 zł. Do pisma załączyła zaświadczenie z dnia 27 czerwca 2016 r. o wysokości rocznego dochodu z gospodarstwa rolnego, a także wyciąg z rachunku bankowego za okres od 1 marca do 31 maja 2016 r. Zarządzeniem z dnia 14 lipca 2016 r. ponownie wezwano wnioskodawczynię do udzielenia odpowiedzi na konkretne pytania oraz do złożenia określonych dokumentów. Pismem z dnia 25 lipca 2016 r. skarżąca wyjaśniła, iż uzyskuje przychody z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego w wysokości około 1.500 zł miesięcznie. Oświadczyła także, iż środki ze sprzedaży produktów rolnych wynoszą około 700 zł miesięcznie, którą to kwotą skarżąca "dysponuje na miesięczne wydatki". Wnioskodawczyni nie przedstawiła żądanych dokumentów wyjaśniając, iż jest rolnikiem zryczałtowanym i nie rozlicza się bezpośrednio z urzędem skarbowym, nie otrzymała również żadnych faktur od podmiotów skupujących, czy za wykonanie prac polowych, a także nie posiada żadnych dowodów na sprzedaż produktów rolnych ze swego gospodarstwa rolnego. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: W pierwszej kolejności wskazać należy, iż skarżąca występowała już w niniejszym postępowaniu z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Postanowieniem z dnia 9 listopada 2015 r. referendarz sądowy przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz odmówił ustanowienia radcy prawnego. Skoro zatem, wnioskodawczyni została już w sprawie zwolniona od kosztów sądowych w całości – mocą przywołanego na wstępie postanowienia z dnia 9 listopada 2015 r. – które nie zostało cofnięte ani zmienione, rozpoznanie niniejszego wniosku w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych stało się zbędne. Zauważyć bowiem należy, iż skarżąca nie ma obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w sprawie, w tym występując ze skargą kasacyjną. Stosownie do przepisu art. 249a ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718; zwanej dalej: "p.p.s.a."), jeżeli rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 258 § 1 w zw. art. 249a p.p.a.s.a. orzeczono, jak w punkcie pierwszym sentencji postanowienia. W pozostałym zakresie uznano natomiast, iż wniosek skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie. Przypomnieć trzeba, iż prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w postępowaniu sądowym i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Podkreślić również należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Analizując złożone przez stronę oświadczenia, w pierwszej kolejności stwierdzić należy, iż wnioskodawczyni nie przedstawiła wszystkich informacji, o udzielenie których była dwukrotnie wzywana – zarządzeniami z dnia 7 czerwca 2016 r. oraz z dnia 14 lipca 2016 r. – jak również nie złożyła żądanych dokumentów, które pozwoliłyby by na weryfikację oświadczeń skarżącej, dotyczących jej aktualnej sytuacji majątkowej. W tym zakresie wskazać w szczególności należy, iż nie można ustalić w sposób jednoznaczny ani tego jaka jest wysokość miesięcznych przychodów i dochodów wnioskodawczyni z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego, ani tego co składa się na owe przychody z produkcji rolnej. We wniosku złożonym na formularzu PPF z dnia 24 maja 2016 r. skarżąca oświadczyła, iż nie osiąga żadnych dochodów. W piśmie z dnia 30 czerwca 2016 r. wskazała, iż "środki na wydatki związane z niezbędnym utrzymaniem czerpie ze sprzedaży produktów rolnych". Z kolei udzielając odpowiedzi na zarządzenie z dnia 14 lipca 2016 r., oświadczyła w piśmie z dnia 25 lipca 2016 r., iż uzyskuje przychody z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego w wysokości około 1.500 zł miesięcznie, a także, że dysponuje na miesięczne wydatki kwotą 700 zł ze sprzedaży produktów rolnych. Oświadczenia te nie mogły zostać uznane za rzetelne i wyczerpujące z tego względu, iż nie zostały poparte żadnymi dokumentami źródłowymi, potwierdzającymi prowadzenie produkcji rolnej, np. w postaci rachunków ze sprzedaży produktów rolnych. W konsekwencji nie sposób stwierdzić tego, jaki jest rzeczywisty dochód wnioskodawczyni i co rozumie ona pod pojęciem przychodu w wysokości "około 1.500 zł", skoro jednocześnie wskazuje, że jest rolnikiem zryczałtowanym, a miesięcznie na swoje wydatki dysponuje kwotą 700 zł ze sprzedaży produktów rolnych. Warto w tym miejscu wskazać, iż ze złożonego zaświadczenia Wójta Gminy Z. z dnia 27 czerwca 2016 r. wynika, iż dochód roczny z posiadanego gospodarstwa rolnego wynosi 24.621,00 zł, co daje kwotę 2.051,75 zł miesięcznie. Nie jest również jasne co skarżąca rozumie pod pojęciem "prowadzenia gospodarstwa rolnego", czy na jej dochody składa się wyłącznie sprzedaż "produktów rolnych", czy też czerpie dochody również z hodowli zwierząt, które posiada. Pamiętać należy przy tym, iż w piśmie z dnia 30 czerwca skarżąca oświadcza jedynie, iż nie osiąga dochodu ze sprzedaży mleka, jak również, że "obecnie nie było sprzedaży" zwierząt. Natomiast jak nakazuje przyjmować doświadczenie życiowe, zwierzęta żywe w postaci 5 sztuk krów oraz 5 sztuk opasów, nie można uznać za zwierzęta domowe lecz hodowlane, w konsekwencji zaś służące osiąganiu dochodów czy to ze sprzedaży samych zwierząt, czy też pochodzących od nich produktów. W ocenie referendarza sądowego, o nierzetelności wyjaśnień skarżącej świadczą także inne dostrzeżone rozbieżności w składanych przez nią oświadczeniach. Otóż w piśmie z dnia 30 czerwca 2016 r. wnioskodawczyni przedstawiła swoje miesięczne wydatki, związane z niezbędnym utrzymaniem, których łączną wysokość oblicza na kwotę 980 zł. Skoro zatem skarżąca dysponuje kwotą 700 zł – jak wskazuje w piśmie z dnia 25 lipca 2016 r. – to nie jest możliwe by ponosiła miesięcznie wydatki w wysokości 980 zł. Co więcej, we wniosku na formularzu PPF z dnia 24 maja 2016 r. wskazuje również na wydatki związane z ubezpieczeniem majątku oraz KRUS, nie wyjaśniając w późniejszych pismach skąd czerpie środki na pokrycie zauważonej różnicy. W konsekwencji stwierdzić należało, iż skoro wnioskodawczyni nie przedstawiła w sposób pełny i niebudzący wątpliwości swojej sytuacji majątkowej, to już tylko z tych względów wniosek o przyznanie prawa pomocy nie mógł zostać uwzględniony. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, jak również nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnia także sytuacja, gdy strona podaje fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04). W jednym z ostatnich orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, że wybiórcze przedstawienie dokumentów pozbawia Sąd możliwości oceny rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącego (por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 916/15). Należy również podkreślić, iż referendarz sądowy nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GZ 774/13). Niezależnie od podniesionych wyżej okoliczności, na odmowę udzielenia prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, wpływ miało również to, że nie sposób zaliczyć skarżącej do kategorii osób, które z uwagi na sytuację życiową i majątkową, w jakiej się znalazły, zasługują na udzielenie prawa pomocy. Trudno bowiem przyjąć by wnioskodawczyni znajdowała się w stanie ubóstwa, skoro osiąga stałe dochody, a także posiada nieruchomości i ruchomości o znacznej wartości. Zauważyć należało, iż jest właścicielem gospodarstwa rolnego o łącznej pow. 12,300 ha (pow. fizyczna), z którego dochód roczny wynosi 24.621,00 zł (vide: zaświadczenie Wójta Gminy Z. z dnia 27 czerwca 2016 r., k. 88 akt). Wnioskodawczyni posiada także zabudowania gospodarcze i maszyny rolnicze oraz zwierzęta w postaci 5 krów i 5 opasów (vide: rubryki nr 7.1 i 7.3 wniosku PPF, k. 80 akt). Przywołać w tym miejscu wypada stanowisko jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06, iż "obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę". Z kolei w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 podkreślono, iż fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku". W postanowieniach z dnia 14 lipca 2006 r. o sygn. akt II OZ 726/06 oraz z dnia 25 listopada 2013 r. o sygn. akt I OZ 1132/13, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, w wyniku obciążenia którego może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych. Zaprezentowane wyżej poglądy orzecznictwa znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktyczny niniejszej sprawy. Na koniec wskazać również należy, że skarżąca otrzymuje dopłaty ze środków unijnych na prowadzenie działalności rolniczej. Jak wynika z przedłożonego wyciągu z rachunku bankowego, w dniu 8 marca 2016 r. otrzymała środki z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w wysokości 15.381,08 zł. Analiza tego wyciągu prowadzi do wniosku, że skarżąca na bieżąco wypłaca przekazane środki, zaś saldo końcowe na rachunku w dniu 31 maja 2016 r. wynosiło 5.809,02 zł. Zatem skarżąca nie jest pozbawiona środków na prowadzenia działalności rolniczej. W ocenie referendarza sądowego, o dobrej kondycji finansowej gospodarstwa rolnego prowadzonego przez wnioskodawczynię, świadczy również to, że nie wykazuje ona zadłużenia z tytułu kredytów czy pożyczek na prowadzenie działalności rolnej. Skoro zatem skarżąca nie jest pozbawiona środków do życia, osiąga stałe dochody i dysponuje majątkiem znacznej wartości, to winna partycypować w kosztach zastępstwa profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Należy przy tym pamiętać, że nie ma ona obowiązku ponoszenia opłat sądowych, od których została już zwolniona w niniejszym postępowaniu w całości. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w punkcie drugim sentencji postanowienia.