V SA/Wa 4875/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Krawczak po rozpoznaniu w dniu 4 sierpnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. K. od postanowienia referendarza sądowego dotyczącego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] października 2016 r. nr [...] w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej za urządzanie gier na automatach poza kasynem gry utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z 18 maja 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie M. K. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazał, iż nie posiada własnego gospodarstwa domowego, nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Oświadczył, że 2014 r. poniósł stratę z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 46.872,66 zł. Skarżący przedstawił swoje zobowiązania i wydatki stałe, do których zaliczył: "dzierżawę" - 1.230 zł, opłaty za energię elektryczną - 3.798,18 zł, "opłatę za dzierżawę stacji" - 615 zł oraz wydatki na telefon - 170,54 zł miesięcznie. Podniósł, że prowadzi działalność gospodarczą, jednak w 2014 r. poniósł straty "związane z transportem drogowym", bowiem klienci wynajmujący jego auta w 2014 r. nie uregulowali należności z tego tytułu. Do wniosku załączył kopię zeznania podatkowego PIT-36 za 2014 r., kopię PIT/B za 2014 r., a także kopie faktur za energię elektryczną i telefon. W odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez udzielenie dodatkowych informacji oraz nadesłanie wskazanych w wezwaniu dokumentów, pismem z 23 marca 2016 r. skarżący wyjaśnił, że posiada dwie stacje auto-gazu, które przynoszą "codzienne utargi", z których reguluje bieżące zobowiązania i "płaci koszty utrzymania działalności gospodarczej". Przychód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej jest zróżnicowany w zależności od sprzedaży "jaka zachodzi na stacjach auto-gazu". Wskazał, że w 2014 r. poniósł stratę w wysokości 46.877,66 zł, przy czym "jedne miesiące przyniosły niewielkie zyski a drugie straty". Oświadczył, że nie jest w stanie "zinterpretować", jaką kwotą miesięcznie dysponuje, ponieważ zależy to od dziennego przychodu na stacjach. Wyjaśnił, że zamieszkuje w mieszkaniu należącym do żony, z którą posiada rozdzielność majątkową, nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego z uwagi na separację. Oświadczył przy tym, że nie ma wiedzy na temat dochodów żony, nie wie również, czy posiada ona zasoby pieniężne bądź rachunki bankowe. Wnioskodawca nie posiada nieruchomości, samochodów, nie otrzymuje świadczeń alimentacyjnych, nie korzysta z pomocy społecznej ani pomocy osób trzecich. Nadto oświadczył, że nie posiada rachunku bankowego, ponieważ nie prowadzi już działalności związanej z transportem drogowym, w związku z czym "zamknął konto bankowe". Skarżący wskazał, że nie jest w stanie przedłożyć żądanych dokumentów, ponieważ prowadzi działalność "na książce przychodów i rozchodów", zaś zeznania podatkowego za 2015 r. jeszcze nie złożył. Dodatkowo oświadczył, że we wrześniu 2015 r. zbył cysternę gazową za kwotę 15.000 zł. Do pisma załączył wydruki: rejestru sprzedaży za okres od września 2015 r. do stycznia 2016 r., rocznej struktury przychodu za rok 2015 oraz podatkowej księgi przychodów i rozchodów za rok 2015 i styczeń 2016 r. Postanowieniem z 18 maja 2016 r. starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W ocenie referendarza skarżący, ubiegając się o przyznanie mu prawa pomocy, nie wykazał w sposób wystarczający swej sytuacji majątkowej, co uniemożliwiło dokonanie oceny, czy spełnia on ustawowe przesłanki do udzielenia mu prawa pomocy i w konsekwencji spowodowało nieuwzględnienie jego wniosku. Skarżący wniósł sprzeciw od powyższego orzeczenia referendarza sądowego wnosząc o ponowne rozpatrzenie wniosku i przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Ponownie wyjaśnił, że utrzymuje się z pieniędzy, jakie zarabiają stacje auto-gazu. Dodał, że z tych funduszy opłaca rachunki oraz kupuje żywność, środki czystości i opłaca koszty związane z prowadzoną działalnością gospodarczą. Zdaniem skarżącego dostarczył on do Sądu wszelkie dokumenty związane z przychodami ze stacji, jak również inne dokumenty, z których wynikają zarówno dochody jak i koszty, które skarżący osiąga co miesiąc. Nawiązując do swej sytuacji rodzinnej ponownie oświadczył, że pozostaje z żoną w ustroju rozdzielności majątkowej. Dodał, że żona utrzymuje się z wynagrodzenia, które otrzymuje z tytułu zatrudnienia jako pomoc w przedszkolu. Stwierdził, że nie jest w stanie przedstawić jej sytuacji materialnej ze względu na rozdzielność majątkową i fakt, że nie ma dostępu do finansów żony, jak również nie jest upoważniony do jej konta bankowego. Reasumując skarżący podkreślił, że wnosi o przyznanie prawa pomocy na podstawie dostarczonych dokumentów ze względu na fakt, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Stwierdził, że nie stać go, aby pokryć koszty wpisów sądowych w dwudziestu sprawach w łącznej kwocie 7.974,00 zł toczących się w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym. Dodał, że uiszczenie wpisów sądowych wiązałoby się z nieuregulowaniem wypłat dla pracowników, jak również z brakiem możliwości zapłaty dzierżawy za biuro, plac czy wynajmowaną stację auto-gazu oraz nieuregulowaniem płatności za energie elektryczną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Stosownie do art. 259 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718, dalej jako: "p.p.s.a."), od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu. Rozpoznając taki sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym kwestionowane orzeczenie zmienia albo utrzymuje w mocy, o czym orzeka na posiedzeniu niejawnym – art. 260 § 1 i 3 p.p.s.a. Skarżący M. K. nie zgadza się z odmową przyznania mu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Przesłanką udzielenia stronie takiego wsparcia wskazaną w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. jest brak dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, przy czym wykazanie powyższego spoczywa na wnioskodawcy. Przedmiotowe dofinansowanie strony ze środków publicznych możliwe jest tylko w rzeczywiście wyjątkowych przypadkach, bowiem nawet spełnienie wskazanej w powołanym przepisie przesłanki nie obliguje do uwzględnienia żądania strony. Powyższe koreluje z wyrażoną w art. 199 p.p.s.a. zasadą, że to strony postępowania sądowego zobowiązane są do ponoszenia jego kosztów, a odstępstwo od powyższego przewidują przepisy szczególne, tj. te odnoszące się do instytucji prawa pomocy. Treść art. 246 § 1 p.p.s.a. nie pozostawia zatem wątpliwości co do tego, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy spoczywa na osobie ubiegającej się o przyznanie tego prawa. W interesie strony leży przedstawienie wszelkich okoliczności, które wskazywałyby na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Rozstrzygnięcie będzie zależało zatem od tego, co zostanie przez wnioskodawcę udowodnione. Przypomnieć także trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. Zdaniem Sądu oceniając wniosek strony referendarz sądowy prawidłowo uznał, że skarżący nie wykazał tego, że spełnia ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Brak przedstawienia przez wnioskodawcę istotnych dla oceny wniosku informacji uniemożliwił dokonanie porównania wysokości obciążeń finansowych, z jakimi winien się liczyć w postępowaniu sądowym, z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi. W zaskarżonym orzeczeniu referendarz słusznie zauważył, że analiza zgromadzonego materiału budzi poważne wątpliwości już z tego powodu, że na niektóre pytania skarżący w ogóle nie udzielił odpowiedzi bądź udzielił odpowiedzi niepełnych, a ponadto nie przedstawił wszystkich dokumentów źródłowych, o które się do niego zwracano, a które mogłyby pozwolić na weryfikację składanych oświadczeń. W tym zakresie wskazać przede wszystkim należy, że nie można ustalić w sposób jednoznaczny ani tego, jaka jest wysokość miesięcznych dochodów wnioskodawcy, ani tego, jak przedstawiają się jego wydatki, które można zaliczyć do kategorii niezbędnych dla utrzymania. Skarżący nie wskazał ani w formularzu PPF ani w dodatkowym oświadczeniu, jaka jest miesięczna wysokość jego dochodów czy przychodów uzyskiwanych z działalności gospodarczej, ani nawet tego, jaką kwotą miesięcznie dysponuje na wydatki związane z utrzymaniem. Pytania w tym zakresie zbył lakonicznym stwierdzeniem, iż "utrzymuje się z pieniędzy jakie zarabiają stacje auto-gazu z tych funduszy opłaca rachunki jak również prowadzi zakup żywności, środków czystości oraz opłaca koszty związane z prowadzoną działalnością gospodarczą", co w żadnym stopniu nie pozwala na dokonanie oceny jego możliwości płatniczych. Wprawdzie z załączonego do dodatkowego oświadczenia wydruku "rocznej struktury przychodu za rok 2015" można odczytać, iż w roku tym skarżący osiągnął przychód w wysokości 126.209,45 zł, jednak informacje te nie mogą zastąpić oświadczenia wnioskodawcy w zakresie rzeczywistej wysokości środków, jakimi dysponuje w związku z prowadzonym gospodarstwem domowym i wydatkami niezbędnymi dla utrzymania. W orzecznictwie trafnie przyjmuje się, że skoro nie wiadomo, jakimi środkami de facto dysponuje skarżący, niemożliwe staje się przyznanie mu prawa pomocy. Aby ocenić bowiem, czy dla wnioskodawcy koszty sądowe w określonej wysokości to dużo czy mało i czy jest on w stanie je ponieść, potrzebna jest pełna wiedza na temat jego sytuacji zarobkowej (por. postanowienie NSA z dnia 15 października 2015 r., sygn. akt I GZ 674/15 - wszystkie powołane orzeczenia dostępne w CBOSA: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Referendarz sądowy prawidłowo w tym zakresie zauważył, iż wnioskodawca nie przedstawił wydatków niezbędnych dla swojej egzystencji. Wskazane we wniosku i powtórzone w dodatkowym oświadczeniu wydatki dotyczą jedynie prowadzonej działalności gospodarczej i nie mogą być zaliczone do kategorii wydatków, które należy uwzględniać przy ocenie wniosku o prawo pomocy (takich jak wydatki na wyżywienie, mieszkanie, leczenie, ubranie). Podkreślenia również wymaga, że pomimo przedmiotu sprawy sądowoadministracyjnej, która niewątpliwie ma związek z prowadzoną przez skarżącego działalnością gospodarczą, to jednak w postępowaniu z wniosku o prawo pomocy występuje on jako osoba fizyczna. Oznacza to, że dla ustalenia, czy wnioskodawca spełnia ustawowe przesłanki do zwolnienia od kosztów sądowych, znaczenie mają jego możliwości zarobkowe oraz stan majątkowego posiadania. Referendarz słusznie również zwrócił uwagę na fakt, że w odpowiedzi na wezwanie do złożenia pełnych wyciągów z posiadanych rachunków bankowych lub dokumentu bankowego, z którego wynika zamknięcie (likwidacja) rachunku, wnioskodawca oświadczył, że nie posiada rachunku bankowego, ponieważ nie prowadzi już działalności związanej z transportem drogowym, w związku z czym "zamknął konto bankowe". Podnieść zatem należy, że oświadczenie w tym zakresie nie zostało poparte (również na etapie sprzeciwu) żadnym dowodem w postaci dokumentu bankowego, do złożenia którego wnioskodawca został zobowiązany, pomimo, że skarżący miał świadomość, że była to jedna z przyczyn odmowy. Sąd podziela pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 12 stycznia 2016 r. o sygn. akt I GZ 884/15, zgodnie z którym skoro zostały zamknięte posiadane przez skarżącego rachunki bankowe, to dla oceny jego sytuacji materialnej znaczenie ma przedstawienie dokumentu potwierdzającego ten fakt oraz historii rachunku. Niezależnie od tego należało mieć na uwadze oświadczenie skarżącego, że jedynym źródłem jego utrzymania jest prowadzona działalność gospodarcza, zatem nie sposób uznać za wiarygodne, by działalność tę wnioskodawca prowadził nie posiadając, czy też nie korzystając z żadnego rachunku bankowego. W ocenie Sądu referendarz prawidłowo również ocenił oświadczenia skarżącego dotyczące gospodarstwa domowego oraz jego sytuacji małżeńskiej. Przypomnieć należy, że w tym zakresie wnioskodawca stwierdził, że wprawdzie samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, jednak nie posiada żadnych nieruchomości i zamieszkuje w mieszkaniu żony. Już samo to stwierdzenie w dużym stopniu wyklucza samodzielne prowadzenie gospodarstwa domowego. W ocenie Sądu także powoływany przez skarżącego fakt pozostawania w rozdzielności majątkowej z żoną budzi poważne wątpliwości. W piśmie z 23 marca 2016 r. oświadczył: "Moja osoba pozostaje w związku małżeńskim, jednak posiadamy z żoną rozdzielność majątkowa od wielu lat, nie wiem jakie dochody ma żona ponieważ mieszkam tylko w mieszkaniu należącym do jej osoby, nie prowadzimy gospodarstwa domowego ze względu na separację jaką ustaliliśmy słownie między naszymi osobami". Powyższe twierdzenie o słownym ustaleniu separacji wyklucza możliwość uznania, że rozdzielność majątkowa, na jaką powołuje się skarżący, jest prawnie uregulowanym ustrojem majątkowym małżeńskim na podstawie art. 47 § 1 lub art. 52 § 1 k.r.o. W tym miejscu zaznaczyć należy, że przez pojęcie "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" należy rozumieć stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymaniu tego gospodarstwa (por. postanowienie NSA z dnia 10 września 2013 r., sygn. akt I GZ 375/13). Odnosząc się natomiast do podniesionej rozdzielności majątkowej małżonków, przypomnieć należy ugruntowane już stanowisko orzecznictwa, iż przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. należy wziąć pod uwagę, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r., poz. 2082 ze zm., dalej jako: "k.r.o.") małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04). Zatem nawet gdyby przyjąć, że skarżący dopełnił stosownych formalności związanych z ustanowieniem ustroju małżeńskiej rozdzielności majątkowej (co jak wskazano wyżej, nie jest dla Sądu oczywiste), to nie może to uzasadniać zaniechania oceny sytuacji materialnej strony. Stosownie bowiem do art. 27 k.r.o. małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli, nawet w razie ustanowienia rozdzielności majątkowej. Żadne "słowne" ustalenia w tej kwestii nie mogą stanowić istotnej okoliczności w niniejszym postępowaniu w przedmiocie udzielenia prawa pomocy. Wykazanie zatem sytuacji materialnej obojga małżonków, przynajmniej w zakresie wystarczającym do scharakteryzowania rzeczywistych możliwości płatniczych małżonka domagającego się dofinansowania z budżetu państwa, jest dla przyznania prawa pomocy konieczne (por. postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2015 r., sygn. akt I GZ 313/15). Raz jeszcze podkreślić należy, że skarżący wraz ze sprzeciwem nie nadesłał żadnych nowych dokumentów dotyczących swej aktualnej sytuacji majątkowej, w tym dokumentów, o które był wzywany zarządzeniem referendarza sądowego kierowanym na podstawie art. 255 p.p.s.a. Również argumentacja zawarta w treści sprzeciwu, która w większości powiela ogólne, znane już Sądowi informacje przedstawione na wcześniejszych etapach postępowania, nie mogła doprowadzić do pozytywnego rozpatrzenia przedmiotowego sprzeciwu. Skarżący nie przedstawił w sposób wyczerpujący oraz nie udokumentował kosztów bieżącego utrzymania, co uniemożliwiło ich porównanie z wysokością uzyskiwanego dochodu. Konkludując powyższe rozważania, w ocenie Sądu, orzeczenie referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych wydane w niniejszej sprawie uznać należy za prawidłowe. Skarżący, [pomimo świadomości powodów, dla których odmówiono mu przyznania prawa pomocy, nawet przy wniesionym sprzeciwie nie uzupełnił brakujących informacji, ani nawet nie podjął próby wyjaśnienia wątpliwości. Wobec nieprzedstawienia istotnych dla oceny wniosku dokumentów i danych, nie było możliwe dokonanie porównania wysokości obciążeń związanych z postępowaniem przed sądem z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 260 § 1 i 3 w zw. z art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.