V SA/Wa 528/16

Starszy referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 26 lipca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S. V. z siedzibą w Z. G. na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu dotacji wykorzystanej niezgodnie z przeznaczeniem oraz pobranej w nadmiernej wysokości p o s t a n a w i a: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez odmowę zwolnienia od kosztów sądowych S. V. z siedzibą w Z. G., dalej: "Strona" albo "Stowarzyszenie" wystąpiło z wnioskiem, sporządzonym na urzędowym formularzu PPPr, o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku Stowarzyszenie wskazało, że nie prowadzi działalności gospodarczej, nie posiada środków trwałych, majątek został zajęty przez organ podatkowy, rachunek bankowy wykazuje saldo ujemne (-2.276,10 zł). Odpowiadając na wezwanie do przedstawienia dodatkowych informacji oraz złożenia dokumentów Stowarzyszenie nadesłało statut (część dokumentu). Strona wyjaśniła, że nie posiada czynnych rachunków bankowych, nie zatrudnia pracowników, nie prowadzi działalności gospodarczej, w latach 2014-2016 nie uzyskała żadnych dochodów, nie posiada majątku, w tym nieruchomości, ruchomości i funduszy, nie ma aktywnie działających członków i nie uzyskuje dochodów ze składek członkowskich. Ponadto jest zobowiązana do zwrotu dotacji w wysokości 114.887,50 zł wraz z odsetkami i nie posiada środków na spłatę zadłużenia. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Prawo pomocy stanowi wyjątek od obowiązującej w postępowaniu przed sądem administracyjnym zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych z jej udziałem w sprawie, wyrażonej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2016 r., poz. 718), dalej: p.p.s.a. Na podstawie art. 245 § 1 p.p.s.a prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z art. 245 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, a w zakresie częściowym - stosownie do art. 245 § 3 p.p.s.a. obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie pełnomocnika. W niniejszej sprawie Stowarzyszenie złożyło wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, a więc o przyznanie prawa pomocy w części. Na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, gdy jednostka taka wykaże, że nie ma dostatecznych środków na pełne ich poniesienie. Zatem rozstrzygnięcie będzie zależało od tego, co zostanie przez wnioskodawcę udowodnione. W sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku budzi wątpliwości lub jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, na podstawie art. 255 p.p.s.a., można wezwać taką osobę do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. W przedmiotowej sprawie, oświadczenie zawarte we wniosku Stowarzyszenia złożonym na urzędowym formularzu PPPr było niewystarczające do oceny, czy Strona nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów sądowych. Dlatego też niezbędne okazało się jej wezwanie do nadesłania dokumentów i złożenia oświadczeń pozwalających na lepszą ocenę sytuacji majątkowej. Strona nie dopełniła ciążącego obowiązku wyczerpującego zaprezentowania sytuacji finansowej. Nie przedstawiła bowiem informacji oraz dokumentów, o które została wezwana na podstawie art. 255 p.p.s.a. Uznać więc należy, iż Strona nie wykazała, że ustawowa przesłanka przyznania prawa pomocy w odniesieniu do jej osoby wystąpiła, a tym samym przyznanie jej prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych nie jest zasadne. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 27 lipca 2011 r. o sygn. akt II OZ 650/11). Czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10). Wskazać dodatkowo należy na stanowisko orzecznictwa, zgodnie z którym, sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r., sygn. akt II GZ 774/13; orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej bazie pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W rozpoznawanej sprawie Strona przedstawiła statut. Zauważyć jednak należy, że w wersji statutu nadesłanej do Sądu brak pełnej treści rozdziału V statutu (Działaność gospodarcza), tj. § 34, § 35 oraz § 36. Innych dokumentów Strona nie nadesłała. Nie można uznać, że odpowiedź na wezwanie z 10 czerwca 2016 r. stanowią złożone wyjaśnienia, iż Stowarzyszenie nie posiada czynnych rachunków bankowych, nie prowadzi działności gospodarczej, w latach 2014-2016 nie uzyskało żadnych dochodów, nie posiada majątku, nie ma aktywnie działających członków i nie uzyskuje dochodów ze składek członkowskich. Okoliczności te Stowarzyszenie wskazało już na formularzu PPPr, a na podstawie wezwania z 10 czerwca 2016 r. zostało zobowiązane do uprawdopodobnienia wykazywanych okoliczności. Dlatego Stowarzyszenie zostało wezwane do przedłożenia odpisów deklaracji podatkowych, odpisów aktualnego bilansu oraz rachunku zysków i strat oraz bilansu oraz rachunku zysków i strat za lata 2014 – 2015. Wskazane dokumenty mogły potwierdzić wystąpienie okoliczności wskazanych na formularzu PPPr. Odpowiadając na wezwanie do przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych, a w przypadku ich likwidacji – dokumentu potwierdzającego ten fakt wraz z historią rachunku z ostatnich 3 miesięcy Strona odpowiedziała jedynie, że nie ma czynnych rachunków. Złożonych wyjaśnień również nie można uznać za prawidłowe wykonanie wezwania Sądu. Władze Stowarzyszenia oświadczyły, że Strona nie prowadzi działalności gospodarczej i nie uzyskuje dochodów. Podkreślić jednak należy, że statut Stowarzyszenia przewiduje możliwość prowadzenia działalności gospodarczej. Zapisano w nim, że majątek Stowarzyszenia stanowią, oprócz nieruchomości i ruchomości, również fundusze, na które gromadzone są wpływy ze składek członkowskich, z działalności statutowej, dochody z działalności gospodarczej, dochody z majątku oraz wpływów z 1% podatku od osób fizycznych. W ocenie referendarza sądowego Stowarzyszenie dysponuje więc możliwościami uzyskiwania dochodów lub zwiększenia wysokości uzyskiwanych dochodów. Okoliczności, że Strona nie prowadzi działalności gospodarczej oraz nie uzyskuje dochodów ze składek nie mogą przemawiać za uprzywilejowanym jej traktowaniem przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Stowarzyszenie realizując cele określone w statucie powinno liczyć się z tym, że prowadzenie każdej działalności, w tym działalności stowarzyszenia wiąże się z koniecznością ponoszenia kosztów, również kosztów sądowych. Żądanie Strony zmierza w istocie do tego, aby działalność Stowarzyszenia realizowana była z budżetu Państwa. "Przerzucanie" ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (porównaj: postanowienie NSA z dnia 9.06.2006 r., sygn. akt II OZ 317/06, postanowienie NSA z dnia 31.03.2008 r., sygn. akt II OZ 263/08, postanowienie z dn. 17.06.2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). Skoro działalność Stowarzyszenia jest realizowana przez jego członków, to obciążenia wynikające z kosztów postępowania mogą również ponosić jego członkowie. Fakt, że Stowarzyszenie jest organizacją prowadzoną na zasadzie wolontariatu, nie oznacza, że jest zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również sprawy sądowe, wymagające co do zasady uiszczania opłat i czynienia wydatków. Podkreślić należy, że stowarzyszenia przystępujące do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, muszą mieć świadomość, że członkowie stowarzyszenia powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów postępowania i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Zauważyć również należy, że Strona nie wskazała, ilu członków liczy Stowarzyszenie podając jedynie, że nie posiada czynnych członków oraz nie uzyskuje dochodów ze składek członkowskich. Należy podkreślić, że określenie wysokości składek członkowskich na poziomie uniemożliwiającym realizację zadań stowarzyszenia nie oznacza, że działalność stowarzyszenia ma być "de facto" finansowana ze Skarbu Państwa. Należy także dodać, że Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło działania w celu zgromadzenia środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Ustalenie odpowiedniej wysokości składek członkowskich oraz ich egzekwowalność leży w dobrze pojmowanym interesie Stowarzyszenia. Natomiast ewentualna rezygnacja ze składek członkowskich, ustalenie ich w wysokości niewystarczającej do realizacji celów organizacji bądź też ich nieregularne wpływy są kwestią wewnętrzną Stowarzyszenia i nie mogą wiązać się z przerzucaniem na Skarb Państwa ciężaru finansowania postępowania sądowego. W tej sytuacji nie istnieje bowiem żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, a organizacja, ustanawiając symboliczne składki członkowskie, sama pozbawia się zdobycia środków na prowadzenie działań statutowych, co stanowi przesłankę do odmowy udzielenia pomocy prawnej (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 czerwca 2011 r., I OZ 428/11, LEX nr 990354). Działający w Stowarzyszeniu członkowie winni mieć świadomość konieczności finansowego zasilenia funduszy organizacji, poprzez uiszczanie składek w wysokości umożliwiającej skuteczne funkcjonowanie. Nie można zatem uznać za wystarczającą przesłankę przyznania prawa pomocy twierdzenia wnioskodawcy, że Stowarzyszenie nie posiada środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Twierdzenie to nie odzwierciedla bowiem zdolności płatniczych Strony. Członkowie Stowarzyszenia dysponują bowiem możliwościami na zdobycie środków finansowych koniecznych do prowadzenia sporów sądowych, co wyłącza możliwość uwzględnienia żądania wnioskodawcy. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewidując prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w organizacje w formie stowarzyszeń, nie gwarantuje wszystkim organizacjom obywateli prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06 niepubl.). Nawet bowiem jeśli Stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej (por. np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 lipca 2010 r. sygn. II OZ 664/10, z 4 marca 2010 r., sygn. II OZ 183/10 oraz z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. I OZ 428/11). Mając na względzie całość powyższej argumentacji, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.