V SA/Wa 98/14

Referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 16 maja 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi A. P. na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] 2013 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy wstrzymania postępowania egzekucyjnego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. A. P. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata bądź doradcy podatkowego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z żoną, teściową i dwoma synami, posiada mieszkanie o pow. 51,01 m2, natomiast nie posiada oszczędności pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce nr 10 wniosku oświadczył, iż osiąga miesięczne dochody w łącznej wysokości 4.325,57 zł brutto, w tym z tytułu: umowy o pracę w wysokości 2.120 zł, z tytułu działalności gospodarczej w wysokości 350 zł oraz z tytułu renty w wysokości 1.855,57 zł. W uzasadnieniu podniósł, iż w związku z prowadzoną wobec niego egzekucją, jego rachunek bankowy został zajęty i nie ma możliwości dysponowania zgromadzonymi na nim środkami. Na jego utrzymaniu pozostaje dwoje dzieci oraz żona, która nie posiada dochodów, gdyż zajmuje się domem. Dodatkowo wskazał, iż czynsz za mieszkanie wynosi 650 zł, opłata za energię elektryczną 150 zł, zaś teściowa jest chora i wydaje na leki około 100 zł. Wezwany do złożenia dodatkowego oświadczenia, nadesłał pismo z dnia [...]2014 r., w którym opisał sytuację życiową swojej rodziny, a nadto wskazał, iż żona posiada rachunek bankowy, założony w związku z brakiem dostępu do jego rachunku. Do pisma załączył zaświadczenie o zarobkach w okresie od stycznia 2010 r. do października 2013 r., a także wyciągi z rachunków bankowych: swojego osobistego – za okres od 28.12.2013 r. do 7.03.2014 r.; żony – za okres od 1.02.2014 r. do 28.02.2014 r.; teściowej za okres od 1.01.2014 r. do 31.01.2014 r., a także podsumowanie stanu konta firmowego – za okres od 18.01.2014 r. do 18.02.2014 r. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Przypomnieć również trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym (na obecnym etapie wpis sądowy w wysokości 100 zł oraz ewentualne wydatki związane z reprezentacją przez pełnomocnika) z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. Oceniając złożone przez wnioskodawcę oświadczenia dotyczące stanu majątkowego posiadania jego rodziny uznano, iż nie wykazał tego, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie z wyłuszczonych niżej względów. Po pierwsze wskazać należy, że zarówno wnioskodawca, jak też pozostająca z nim we wspólnym gospodarstwie domowym teściowa, uzyskują stałe dochody, co nie pozwala zaliczyć rodziny skarżącego do kategorii osób żyjących w ubóstwie, które nie posiadają środków na utrzymanie. Z oświadczenia złożonego na formularzu PPF wynika, iż łączna wysokość dochodów skarżącego wynosi 4.325,57 zł brutto. Z kolei z analizy nadesłanych rachunków bankowych wynika, iż teściowa wnioskodawcy otrzymuje emeryturę w wysokości 1.668,73 zł netto (przelew w dniu 8 stycznia 2014 r.) oraz świadczenie rodzinne w wysokości 221,06 zł netto (przelew w dniu 24 stycznia 2014 r.). Na rachunek osobisty skarżącego, który według oświadczenia został zablokowany, wpłynęła w dniu 17 lutego 2014 r. kwota 343,45 zł tytułem zwrotu zajęcia. Należało mieć także na uwadze, iż na rachunek bankowy żony wnioskodawcy wpłynęło w dniu 5 lutego 2014 r. wynagrodzenie za pracę za miesiąc styczeń 2014 r. w wysokości 1.580 zł netto. Nie mogło umknąć uwadze, iż rachunek żony został w miesiącu lutym trzykrotnie zasilony "wpłatami własnymi" w wysokości 200 zł (w dniach: 6, 18 i 28 lutego). Powyższa analiza prowadzi do wniosku, iż rodzina wnioskodawcy dysponuje środkami pieniężnymi w wysokości, która przekracza wysokość należnego wpisu sądowego. Zauważyć należy, iż od lutego 2014 r. skarżący może dysponować wynagrodzeniem za pracę, skoro wpływa ono na rachunek bankowy żony. Nadto, na jego rachunku pozostaje kwota w wysokości 869,19 zł (stan na dzień 17 lutego 2014 r.), z której jak oświadcza nie może korzystać, ale która jest wyłączona spod egzekucji komorniczej, zresztą zawieszonej według informacji banku z dnia 28 stycznia 2014 r. W końcu wskazać trzeba, iż z wyciągu za miesiąc styczeń 2014 r. z rachunku bankowego teściowej wynika, iż to z jej środków finansowych opłacony został czynsz w wysokości 650 zł. Przywołać w tym miejscu wypada stanowisko jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06, iż "obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę". Z kolei w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 podkreślono, iż fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu [...] przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku" (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie prezentowane jest także stanowisko, zgodnie z którym posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, w wyniku obciążenia którego może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z dnia 14 lipca 2006 r. sygn. akt II OZ 726/06; z dnia 25 listopada 2013 r. o sygn. akt I OZ 1132/13). Poglądy te znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktyczny niniejszej sprawy. Oceniając złożone oświadczenia należało mieć na uwadze, iż wnioskodawca nie wykonał należycie wezwania do złożenia wyciągów z rachunków bankowych z okresu 3 miesięcy. Wskazać należy, iż wyciąg z jego rachunku osobistego obejmuje okres około 2 miesięcy, wyciągi z rachunków bankowych teściowej i żony obejmują okres jednego miesiąca, zaś przedstawione wyciągi z rachunku firmowego stanowią jedynie jego podsumowanie, obejmujący okres dwumiesięczny. Podnieść następnie trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. Skoro zatem wnioskodawca uzyskuje stałe dochody z tytułu pracy w wysokości 1.580 zł netto oraz – jak oświadcza we wniosku – dochody z tytułu działalności gospodarczej w wysokości 350 zł oraz z tytułu renty w wysokości 1.855,57 zł, zaś oświadczone wydatki niezbędne dla utrzymania wynoszą 150 zł za energię elektryczną, to przeznaczenie kwoty 100 zł na opłatę sądową nie spowoduje uszczerbku w tym utrzymaniu. Jak to już wyżej podniesiono, należało mieć na względzie, iż teściowa wnioskodawcy otrzymuje stały dochód z tytułu emerytury, z którego opłaca czynsz wspólnie zajmowanego mieszkania oraz ponosi wydatki na własne leczenie. Dodać także trzeba, iż z wyciągu z rachunku bankowego skarżącego wynika, iż ponosi on wydatek w wysokości 170 zł za "internet" (przelewy w dniach 28.12.2013 r. oraz 6.01.2014 r.), którego nie można zaliczyć do wydatków niezbędnych dla utrzymania, a którego wysokość również przewyższa wpis sądowy w niniejszej sprawie. Wysokość wpisu należnego w sprawie, nie może być bowiem – jak to się przyjmuje w orzecznictwie – obojętna dla oceny kondycji finansowej strony i związanej z tym możliwości ponoszenia kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z 25 listopada 2008 r. o sygn. akt II GZ 296/08). W zakresie odmowy ustanowienia pełnomocnika z urzędu, dodatkowo zauważyć należało, iż brak reprezentacji wnioskodawcy przez profesjonalnego pełnomocnika (adwokata albo doradcy podatkowego), w żaden sposób nie wpływa na dostęp do sądu administracyjnego rozpoznającego złożoną skargę w pierwszej instancji. Stosownie bowiem do art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co gwarantuje stronie działającej bez adwokata lub radcy prawnego wszechstronne rozpatrzenie jej sprawy w postępowaniu sądowym. Obowiązek określony w cytowanym przepisie, ciąży na sądzie niezależnie od stopnia skomplikowania sprawy. Skarga ma dla sądu wyłącznie walor niewiążącej informacji o wadliwości aktu czy działania (zaniechania) organu, bowiem sąd z urzędu zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa jakie stwierdzi badając daną sprawę. Zatem na tym etapie postępowania przed sądem I instancji strona, działając bez profesjonalnego pełnomocnika, nie jest pozbawiona możliwości ochrony swoich praw. Tym bardziej, że jak wynika z treści art. 6 p.p.s.a., sąd ma obowiązek stronom działającym bez profesjonalnego pełnomocnika udzielać potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać je o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań (por. postanowienia NSA z dnia 1 marca 2011 r. o sygn. akt II FZ 27/11 oraz z dnia 25 maja 2011 r. o sygn. akt II FZ 219/11). W jednym z ostatnich orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż podstawą do oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu jest fakt, iż w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym brak przymusu adwokacko-radcowskiego, zaś skarżący jest w stanie samodzielnie dochodzić swoich praw, o czym świadczy prawidłowe złożenie skargi do sądu I instancji, jak również składanie odpowiednich pism w postępowaniu dotyczącym prawa pomocy (vide: postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GZ 774/13). Reasumując, jeżeli wnioskodawca dysponuje jakimikolwiek zasobami majątkowymi to winien partycypować w kosztach postępowania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest bowiem formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.