VI SA/Wa 1359/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Piotr Borowiecki po rozpoznaniu w dniu 19 grudnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. D. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego od skargi w sprawie ze skargi M. D. na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej za wykonywanie transportu drogowego bez wymaganej licencji p o s t a n a w i a: odmówić skarżącemu M. D. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego od skargi. W dniu 6 czerwca 2013 r. skarżący M. D. złożył na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy (PPF) w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] lutego 2013 r., nr [...] wydaną w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej za wykonywanie transportu drogowego bez wymaganej licencji. Z informacji podanych w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe razem z żoną i małoletnią córką. Skarżący wskazał, że z tytułu umowy zlecenia uzyskuje dochód w wysokości 100 złotych brutto miesięcznie, natomiast żona z tytułu mowy o pracę uzyskuje dochód w wysokości 2000 złotych brutto miesięcznie. Skarżący oświadczył ponadto, że nie posiada żadnych oszczędności pieniężnych. Wykonując wezwanie Sądu z dnia 27 czerwca 2013 r. do uzupełnienia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący nadesłał stosowne dokumenty, w tym: - zaświadczenie potwierdzające, iż skarżący z tytułu umowy zlecenia uzyskuje dochód wysokości 72,52 złotych netto miesięcznie, - zaświadczenie pracodawcy potwierdzające, że żona skarżącego z tytułu umowy o pracę uzyskuje wynagrodzenie w wysokości 1.410,58 złotych netto miesięcznie, - oświadczenie skarżącego, w którym strona wskazała, że miesięczne wydatki ponoszone przez rodzinę skarżącego wynoszą około 2.900 złotych (wydatki skarżącego - 700 zł, wydatki żony skarżącego - 700 zł, wydatki córki skarżącego - 300 zł, opłaty - 600 zł, utrzymanie samochodu - 600 zł), - PIT-28 oraz PIT-28/A skarżącego za rok 2012 r., z których wynika, że skarżący prowadzi działalność gospodarczą, a jego roczne przychody (podlegające ryczałtowemu opodatkowaniu) określone zostały na 11.136,62 złotych, - wyciągi z rachunku bankowego skarżącego w [...] S.A., z których wynika, że skarżący w okresie [...] kwiecień 2013 r. - [...] czerwiec 2013 r. z tytułu wpłat własnych zasilił rachunek bankowy kwotą 6.900 złotych, - wyciągi z rachunku bankowego żony skarżącego w [...], z których wynika, że skarżąca na dzień [...] kwietnia 2013 . na rachunku tym posiadała środki pieniężne w wysokości 2.028,01 złotych, - wyciągi z Rachunku [...] w [...] S.A. posiadanego przez żonę skarżącego, z których wynika, że skarżąca na dzień [...] kwietnia 2013 r. na rachunku tym posiadała środki pieniężne w wysokości 3.607,03 złotych. Postanowieniem z dnia 27 września 2013 r. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia Referendarz sądowy stwierdził, że nie można uznać, iż przy osiąganych przez skarżącego i jego żonę comiesięcznych dochodach oraz posiadanych środkach pieniężnych skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Pismem z dnia 21 października 2013 r. skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia Referendarza sądowego. W sprzeciwie stwierdził, że dochody z działalności gospodarczej - wykonywania transportu drogowego taksówką, uzyskiwał do połowy 2013 r., albowiem od lipca 2013 r. sytuacja uległa diametralnej zmianie, gdyż zmniejszyła się ilość świadczonych usług przewozowych taksówką, co prowadzi do poważnego zagrożenia dalszego prowadzenia działalności. Skarżący wskazał, że dochody uzyskiwane z usług przewozowych były niezbędne do pokrycia bieżących wydatków rodziny. Skarżący stwierdził ponadto, że w opisanych okolicznościach konieczne było naruszenie oszczędności żony zgromadzonych na rachunku w [...] S.A. Skarżący zarzucił, iż Referendarz sądowy, wydając sporne postanowienie, oparł swoje rozstrzygnięcie na domniemanych dochodach skarżącego a nie na rzeczywistym jego położeniu w sytuacji, gdy dalsze prowadzenie działalności gospodarczej skarżącego i osiągane z tego tytułu dochody uległy poważnemu zagrożeniu. Według skarżącego, powyższe stanowisko jest niezgodne z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, w ramach którego przyjmuje się, iż rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy, należy brać pod uwagę wyłącznie rzeczywistą sytuację materialną wnioskodawcy, a nie jego domniemane dochody (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2006 r., sygn. akt I OZ 1442/06). W konsekwencji skarżący zarzucił, że Referendarz sądowy, dokonując wadliwej oceny możliwości finansowych skarżącego - błędnie przyjął, że jego sytuacja finansowa nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. - zwanej dalej: "p.p.s.a."), od postanowień wydanych na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 cyt. ustawy strona może wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw. W związku z tym należy uznać, iż właściwy do rozpatrzenia sprzeciwu jest Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Przepis art. 260 p.p.s.a. stanowi, że w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W tej sytuacji należy uznać, że w konsekwencji wniesionego w dniu 22 października 2013 r. sprzeciwu strony skarżącej, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zobowiązany jest dokonać własnej - niezależnej od ustaleń poczynionych przez Referendarza sądowego - samodzielnej oceny zebranych w sprawie materiałów. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym może nastąpić wtedy, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Treść powołanego przepisu cyt. ustawy wskazuje, iż prawo pomocy stanowi instytucję wyjątkową i dlatego też udzielenie tego prawa może nastąpić jedynie w sytuacjach szczególnych, przy uwzględnieniu wysokości obciążeń finansowych, jakie strona skarżąca jest zobowiązana ponieść w konkretnym postępowaniu i oceny jej możliwości finansowych. Tak ukształtowany charakter prawa pomocy wynika z faktu, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Każda osoba, wszczynając postępowanie sądowe, powinna liczyć się z koniecznością poniesienia stosownych wydatków na ten cel, a więc - co do zasady - winna gromadzić środki finansowe potrzebne na pokrycie koniecznych kosztów postępowania. Jak wskazał bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.), opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też wspomniane zwolnienia muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Podkreślenia wymaga, że strona skarżąca, występując na drogę postępowania sądowego, winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym zaś kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium finansowe (tak m.in. /w:/ postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10). Zdaniem Sądu, obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania spoczywa na wnioskodawcy, a rozstrzygniecie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę skarżącą. Strona musi zatem wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; podobnie B. Dauter /w:/ Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Z dokumentów nadesłanych przez stronę skarżącą w związku z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy wynika, iż skarżący prowadzi działalność gospodarczą (vide: usługi transportowe taksówką). Z akt sprawy wynika ponadto, że skarżący z prowadzonej działalności uzyskał przychód za rok 2012 w wysokości 11.136,62 złotych, a zatem średni przychód miesięczny kształtował się na poziomie około 928 złotych. Z dokumentów stanowiących uzupełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika jednocześnie, iż strona skarżąca w okresie od dnia [...] kwietnia do dnia [...] czerwca 2013 r. z tytułu wpłat własnych zasilił swój rachunek bankowy kwotą w wysokości 6.900 złotych, co - w ocenie Sądu - wskazuje na przychody z działalności gospodarczej w wysokości około 3.450,00 złotych miesięcznie. Zdaniem Sądu, powyższe ustalenia czynią niejasnym faktyczny stan środków posiadanych przez skarżącego i poddają w wątpliwość rzetelność udzielonych przez stronę informacji. W ocenie Sądu, skarżący, prowadząc działalność gospodarczą we własnym imieniu i na własne ryzyko, winien był tak dysponować środkami finansowymi, aby móc ponosić podstawowe bieżące wydatki, do których bez wątpienia należy wpis sądowy od skargi w sprawie bezpośrednio związanej z prowadzoną działalnością gospodarczą. Należy zauważyć, że w dotychczasowym orzecznictwie sądowym wielokrotnie zwracano uwagę, że zapobiegliwości i przezorności w zakresie zabezpieczenia środków na ponoszenie kosztów sądowych należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym również kosztów sporów sądowych, czego przykładem są koszty wpisu sądowego od skargi). Ustosunkowując się do argumentacji strony skarżącej, z której wynika, że skarżący z tytułu prowadzonej działalności uzyskiwał do połowy bieżącego roku przychody, które pozwoliły na pokrycie kosztów utrzymania i bieżących wydatków rodziny, jednakże od lipca 2013 r., należy stwierdzić, że - w ocenie Sądu - skarżący nie wykazał, aby jego obecna sytuacja dawała podstawę do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Według Sądu, wymaga podkreślenia, że dla oceny istnienia przesłanki, o której mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., ma znaczenie nie tylko sytuacja finansowa skarżącego na dzień wniesienia skargi do sądu, ale także sytuacja skarżącego we wcześniejszym okresie (analogicznie postanowienie NSA z dnia 7 kwietnia 2009 r., I FZ 70/09, LEX nr 564254). Zdaniem Sądu, z przedstawionych przez skarżącego materiałów wynika jednoznacznie, że skarżący w roku 2012 uzyskał miesięczny dochód rzędu 928 złotych, a w miesiącach kwiecień - czerwiec 2013 r. dysponował na swoim koncie kwotą rzędu 6.900 złotych. Nadmienić należy, że wpis sądowy w niniejszej sprawie wynosi 320 złotych. Stanowi to zaledwie ułamek kwoty, która znajdowała się w okresie od kwietnia do czerwca 2013 r. na koncie skarżącego (vide: k. 25 - 39 akt sądowych). W związku z tym, że w chwili wszczynania postępowania sądowego na koncie skarżącego zgromadzone były środki pieniężne w wysokości 6.900 złotych, Sąd nie dał wiary stwierdzeniom skarżącego o niemożności poniesienia kosztów sądowych w wysokości 320 złotych. W orzecznictwie podkreśla się, że oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy, sąd musi rozważać z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzyganie sprawy, a z drugiej - interes strony skarżącej w dochodzeniu swoich praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi (tak m.in. postanowienie NSA z dnia 12 marca 2009 r., sygn. akt II FZ 80/09, LEX nr 550323). NSA wskazał, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Należy zauważyć ponadto, że Sąd, rozpoznając wniosek strony skarżącej, nie ograniczył się tylko do wartości składników mienia wnioskodawcy, ale uwzględnił także możliwości finansowe rodziny tej osoby. Podkreślenia wymaga również, w kontekście posiadanych przez współmałżonka skarżącego oszczędności, że na małżonku ciąży obowiązek wzajemnej pomocy oraz współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli (vide: art. 23 k.r.o.). Sąd, rozpoznając wniosek strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w części dotyczącej zwolnienia od uiszczenia wpisu sądowego od skargi - wziął pod uwagę powyższe rozważania i uznał w konsekwencji, że nadesłane przez skarżącego informacje i materiały dowodowe nie przesadzają o konieczności zastosowania tzw. "prawa dla ubogich", jakim jest zwolnienie z ponoszenia kosztów sądowych, do których zaliczyć należy wpis sądowy od skargi. Podkreślenia wymaga jednocześnie, że uiszczenie wpisu sądowego spowoduje merytoryczne rozpoznanie sprawy, zaś w przypadku uwzględnienia skargi - wpis ten, na wniosek strony skarżącej, zostanie zasądzony przez Sąd od organu na rzecz strony skarżącej. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie – działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w związku z art. 260 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.