VII SA/Wa 1760/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Zielińska-Śpiewak po rozpoznaniu w dniu 16 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu K. B. od postanowienia Starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 października 2016 r. w sprawie ze skargi K. B. na decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] maja 2016 r. znak [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Skarżąca po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu sądowego od skargi złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W związku z nadesłaniem przez skarżącą wypełnionego aktualnego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, pismem z dnia [...] września 2016 r. zobowiązano wnioskodawczynię do uzupełnienia, w terminie 7 dni, danych zawartych w złożonym wniosku. W piśmie z dnia [...] października 2016 r. skarżąca zawarła dodatkowe wyjaśnienia. Postanowieniem z dnia 24 października 2016 r. Starszy referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sadowych. W ocenie Starszego referendarza sądowego wnioskodawczyni nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść tych kosztów, ponieważ z nadesłanego wniosku i okoliczności sprawy nie wynika by strona była w trudnej sytuacji majątkowej. Pismem z dnia [...] listopada 2016 r. skarżąca wniosła sprzeciw od ww. postanowienia. Zdaniem skarżącej, w sprawie wystąpiły przesłanki do przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Oceniając swoje możliwości finansowe skarżąca wskazała, że nie należy do osób biednych "w potocznym tego słowa znaczeniu", ale też nie jest osobą zamożną. Posiadane przez nią środki starczają na zaspokojenie najpilniejszych potrzeb życia codziennego. Podkreśliła, że jest osobą starszą i schorowaną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Na wstępie należy zaznaczyć, że postępowanie sądowoadministracyjne zostało w niniejszej sprawie wszczęte po wejściu w życie zmian wprowadzonych ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r. poz. 658), które weszły w życie z dniem 15 sierpnia 2015 r. Zgodnie zatem z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) – zwanej dalej "ppsa", w brzmieniu znajdującym zastosowanie w niniejszej sprawie, rozpoznając sprzeciw od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 ppsa). Wskazać należy, że zgodnie z art. 199 ppsa strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 ppsa. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w utrzymaniu koniecznym własnym i rodziny. Z konstrukcji powołanego przepisu wynika, że ciężar udowodnienia istnienia okoliczności, które mogłyby stanowić podstawę przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie spoczywa na stronie. Warto również wskazać, że odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym bez prawa do zasiłku, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. H. Knysiak - Molczyk (w:) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 628). Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (por. np. postanowienie NSA z 16 października 2012 r., sygn. akt I FZ 291/12; dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). Zgodnie z treścią art. 255 ppsa, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy zaś do Sądu (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04). Jeżeli natomiast strona postępowania nie dopełniła w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, to fakt ten uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 31 marca 2005 r., sygn. akt II FZ 126/05). Oznacza to, że jeżeli wnioskodawca nie usunie opisanych powyżej wątpliwości Sądu, to uzasadnione jest oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W rozpoznawanej sprawie pismem z dnia [...] września 2016 r. zobowiązano wnioskodawczynię do uzupełnienia danych zawartych w formularzu o dane dotyczące samej wnioskodawczyni i te dane podała, ale również o dane dotyczące członków rodziny, którzy z nią mieszkają i tych danych nie podała, tj. dochodów członków rodziny mieszkających z wnioskodawczynią, posiadania przez członków rodziny pojazdów mechanicznych. W tym miejscu należy wyjaśnić, że zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym na członkach rodziny ciąży obowiązek alimentacyjny. Przepisy k.r.o. regulujące stosunki między małżonkami i między rodzicami i dziećmi nakładają na małżonków, rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne (art. 128 k.r.o.). Rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie, zgodnie z treścią art. 87 k.r.o. Także art. 128 k.r.o. stanowi, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. W orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych do obowiązków tych zalicza się nie tylko utrzymanie, ale również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r., sygn. akt II CZ 80/89, opubl. w Lex pod nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r., sygn. akt I CZ 37/67, opubl. w Lex pod nr 6155; postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04; postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2015 r., sygn. akt I GZ 317/15). Dlatego, żeby stwierdzić czy dzieci skarżącej są w stanie w niniejszej sprawie pomóc swojej matce w ponoszeniu kosztów sądowych ustalić należało jaka jest sytuacja finansowa, materialna i rodzinna dzieci wnioskodawczyni, a także osób pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym i czy są oni w stanie partycypować w ponoszeniu tych kosztów, tym bardziej, że dzieci skarżącej mieszkają razem ze skarżącą w jednym domu (por. postanowienie WSA w Poznaniu z dnia 2 listopada 2016 r., sygn. akt I SA/Po 351/16). Zatem nie wskazanie danych dotyczących członków rodziny skarżącej uniemożliwia ocenę, czy są oni w stanie partycypować w ponoszeniu przez skarżącą kosztów sądowych. Oceniając sytuację majątkową skarżącej należy zgodzić się z ustaleniami poczynionymi w postanowieniu z dnia 24 października 2016 r. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy i dodatkowych wyjaśnień wynika, że wnioskodawczyni prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Utrzymuje się z dochodów uzyskiwanych z tytułu renty rodzinnej w wysokości 1 963,39 zł, przy czym nie ma nikogo na utrzymaniu. Posiada dom jednorodzinny o pow. 98,9 m2 we współwłasności z czwórką dzieci, posadowiony na działce o pow. 3,68 ar. Dodatkowo posiada działkę o pow. 4,25 ar, również we współwłasności. W ww. domu wnioskodawczyni zajmuje jeden pokój. Stałe miesięczne wydatki to: żywność około 900-1000 zł., leki 200-300 zł., odzież 200-300 zł., opłaty wnioskodawczyni za dom 150-250 zł., telefon 50 zł. Wnioskodawczyni nie posiada samochodu, nie otrzymuje świadczeń z pomocy społecznej, ani od rodziny i osób trzecich. Dodała, że rachunek bankowy, na który wpływa jej renta jest własnością córki. Po zsumowaniu wskazanych przez wnioskodawczynię miesięcznych wydatków wynika, że wynoszą one od 1500 do 1900 zł, a wiec nie przekraczają one dochodu wnioskodawczyni. Ponadto dla oceny sytuacji majątkowej skarżącej i jej możliwości finansowych uzasadnione jest przyjęcie średnich miesięcznych wydatków, które wynoszą ok. 1700 zł. Oznacza to, że średnio skarżącej miesięcznie pozostaje, po odliczeniu kosztów utrzymania, kwota około 250 zł. Zatem skarżąca jest w stanie poczynić oszczędności i tak gospodarować własnym dochodem, aby pokryć koszty sądowe, które na obecnym etapie sprawy sprowadzają się do wpisu sądowego w kwocie 200 zł. Wobec powyższego należało uznać zaskarżone postanowienie za prawidłowe, bowiem Starszy referendarz sądowy zastanie odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w postanowieniu.