VII SO/Wa 36/12

Maciej Majewski referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku P. z siedzibą w [...] o przyznanie prawa pomocy postanawia: odmówić P. z siedzibą w [...] prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynął na formularzu PPF wniosek P. z siedzibą w [...] o przyznanie prawa pomocy. Wniosek został złożony w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z treści złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż P. z siedzibą w [...] jest jednostką prowadzącą działalność społeczną w formie stowarzyszenia zwykłego. W uzasadnieniu wskazało, że nie może posiadać majątku, gdyż podmiotem wszelkich praw mogą być jedynie członkowie stowarzyszenia zwykłego, nie posiada także osobowości prawnej ani zdolności do czynności prawnej. Nie może tym samym posiadać majątku, ani praw majątkowych, tym samym nie jest w stanie samodzielnie ponieść kosztów sadowych. Dodało ponadto, że posiadając zdolność sadową, a nie posiadając możliwości posiadania praw majątkowych powinno zostać zwolnione z kosztów sadowych. Nie podano w uzasadnieniu wniosku innych argumentów wskazujących na trudną sytuację materialną. Zawarto interpretację stanu prawnego i podano orzecznictwo dotyczące majątku stowarzyszeń zwykłych. Na dzień 2 kwietnia 2012 r. Stowarzyszenie nie posiadało żadnego majątku, środków trwałych czy też środków finansowych na rachunku bankowym. Do akt sprawy strona skarżąca dołączyła kserokopie regulaminu Stowarzyszenia oraz uchwały o wyborze Prezesa, kopię postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z [...] października 2011 r. Do pisma z dnia 24 maja 2012 r. dołączono informację o zmianie regulaminu oraz kopię regulaminu Stowarzyszenia po zmianach. Na mocy zarządzenia z dnia 11 maja 2012 r. Stowarzyszenie zostało zobowiązane do nadesłania dodatkowych wyjaśnień w sprawie tj. do podania: - ilu członków liczy Stowarzyszenie, - czy są ustalone składki członkowskie, jeśli tak należało wskazać ich wysokość i czy są one pobierane, chociażby okazjonalnie, jeśli tak należało wskazać częstotliwość z jaką są one pobierane, - skąd Stowarzyszenie posiada środki finansowe na prowadzenie działalności wynikającej z regulaminu, - jakie miesięczne koszty związane z działalnością ponosi Stowarzyszenie i co się na te koszty składa. W odpowiedzi na ww. zarządzenie Stowarzyszenie nadesłało odpowiedź z dnia 24 maja 2012 r. W odpowiedzi wskazało, że liczy 3 członków, a ponadto, że bieżące koszty działalności ponoszą jego członkowie z własnych majątków, poza tym nie udzieliło odpowiedzi na zawarte w zarządzeniu pytania. Zawarło natomiast interpretację stanu prawnego i orzecznictwa dotyczącego majątku stowarzyszeń zwykłych. W sprawie zważono, co następuje. Instytucja przyznania prawa pomocy stanowi w istocie pomoc państwa dla osób i instytucji, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić w całości lub w części kosztów sądowych. Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. Zgodnie z przepisem art. 246 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U z 2012 r. poz. 270) - prawo pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie całkowitym (pkt 1) może być przyznane osobie prawnej czy też innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, która wykaże, iż nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym (pkt 2) - gdy wykaże, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Żądanie zwolnienia od kosztów sądowych jest żądaniem przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Użyte w art. 246 sformułowanie "gdy osoba (prawna, jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej) wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej do otrzymania prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Powołany przepis nie pozostawia wątpliwości co do tego, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia wniosku, spoczywa na wnioskodawcy. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest więc formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie swego udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób i instytucji toczących spory sądowe w związku z prowadzoną przez siebie działalnością gospodarczą. Działalność ta wiąże się bowiem, ze swej istoty, z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów – również sądowych. Również Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu np. z 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.) stwierdził, iż opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, a zwolnienia od ich uiszczenia stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Kluczową rolę dla oceny możliwości płatniczych skarżącego ma fakt, iż zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach – z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej strony jej możliwości finansowych. Zdaniem orzekającego, skarżące Stowarzyszenie nie wykazało w sposób skuteczny, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych związanych z prowadzeniem sprawy sądowej. Podkreślić przy tym należy, iż P. z siedzibą w [...] jest stowarzyszeniem zwykłym, które zgodnie z art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. z 2001 r., nr 79, poz. 855 ze zm.) stanowi uproszczoną formę stowarzyszenia niemającego osobowości prawnej. Oznacza to, że stowarzyszenie zwykłe określa swoją strukturę organizacyjną w regulaminie, który w szczególności wskazuje jego nazwę, cel i środki działania. Środkami działania w przypadku takiego stowarzyszenia są składki członkowskie, które uznać należy za majątek stowarzyszenia (Z. Radwański, Podmioty prawa cywilnego w świetle zmian kodeksu cywilnego przeprowadzonych ustawą z dnia 14 lutego 2003 r. PS 2003, nr 7-8, s.7; postanowienie NSA z dnia 21 maja 2009 r., sygn. akt I OZ 519/09, LEX nr 574295). Ze złożonego oświadczenia oraz przedłożonych do akt dokumentów wynika, że działalność Stowarzyszenia opiera się faktycznie na pracy społecznej członków. Regulamin natomiast nie przewiduje opłacania składek przez członków Stowarzyszenia, a zatem Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku, ani jakichkolwiek źródeł dochodu. Art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach wskazuje, iż stowarzyszenie zwykłe prowadzi swoją działalność statutową opierając się na środkach finansowych pochodzących ze składek członkowskich. Skarżące Stowarzyszenie liczy 3 członków. Celem działalności Stowarzyszenia jest prowadzenie witryny internetowej poświęconej informacji i edukacji konsumenckiej, popularyzowanie wiedzy dotyczącej prawa konsumenckiego, prowadzenie działalności publicystycznej w tym zakresie, monitorowanie rynku produktów i usług przeznaczonych dla konsumentów, zwracanie się do przedsiębiorców o udzielenie wyjaśnień, informacji oraz o zmianę lub zaniechanie stosowania praktyk rynkowych, organizowanie i prowadzenie konsumenckich testów produktów i usług, udział w postępowaniach sądowych i administracyjnych prowadzonych w interesie konsumentów i in., co wskazuje na to, iż Stowarzyszenie powinno w ramach swoich celów statutowych przewidywać konieczność realizacji swoich praw przed sądem. Dostępność natomiast do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Dobrowolne zatem pozbawienie się składek członkowskich w regulaminie, prowadzi zatem de facto do uniemożliwienia realizacji zadań Stowarzyszenia bądź też finansowania działalności Stowarzyszenia ze środków Skarbu Państwa. Stowarzyszenie natomiast chcąc realizować swoje cele statutowe winno zgromadzić odpowiednie środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie zatem ma możliwość pozyskiwania środków finansowych z przewidzianych ustawą form finansowania i brak prowadzenia działalności gospodarczej czy brak majątku nie zwalnia go od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności regulaminowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe ze składek członkowskich. Odnosząc te okoliczności do niniejszej sprawy należy, zatem stwierdzić, że stowarzyszenie – P. w [...] mając zapewnioną w ustawie możliwość uzyskiwania środków finansowych na pokrycie wydatków związanych z działalnością statutową nie może przerzucać całości kosztów prowadzonego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego na rzecz Skarbu Państwa. Przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby bowiem do sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania środków finansowych w przewidziany prawem sposób. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06 niepubl.). Natomiast odmiennie należałoby oceniać okoliczności, w których Stowarzyszenie zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określając sposób pozyskania środków, z których te cele będą realizowane, z przyczyn niezależnych od siebie nie jest w stanie zgromadzić dostatecznej ilości środków na funkcjonowanie – okoliczności te nie zostały jednak wykazane w sprawie niniejszej (vide. postanowienia NSA z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06; z dnia 25 marca 2010 r., sygn. akt II OZ 252/10, z dnia 14 września 2010 r., sygn. akt. II OZ 853/10; z dnia 09 września 2010 r. sygn. akt II OZ 842/10 publ. https://cbois.nsa.gov.pl/). Stowarzyszenie o niewielkiej liczbie członków, braku składki członkowskiej, w rezultacie nie osiągające żadnego dochodu, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności statutowej i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku np. poprzez zwiększenie liczby członków lub przekształcenie stowarzyszenia zwykłego w stowarzyszenie rejestrowe, które może zwiększyć swój majątek poprzez otrzymywanie darowizn, spadków, zapisów, prowadzić działalność gospodarczą dla uzyskania środków finansowych na działalność statutową (vide. postanowienie WSA w Warszawie z dnia 10 sierpnia 2010 r., sygn. akt IV SA/Wa 411/10, publ. https://cbois.nsa.gov.pl/). Stowarzyszenie prowadząc swoją działalność powinno zgromadzić odpowiednią kwotę pieniężną pochodzącą przede wszystkim ze składek członkowskich, a dopiero jeżeli to okaże się niewystarczające, szukać pomocy finansowej chociażby poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Z tego względu Stowarzyszenie powinno zapewnić odpowiednie środki na utrzymanie i bieżącą działalność przede wszystkim we własnym zakresie. Koszty sądowe, mają równorzędny charakter z innymi bieżącymi wydatkami ponoszonymi przez podmiot i powinny zostać pokryte z bieżących dochodów, tym bardziej, że do regulaminowej działalności Stowarzyszenia należy też występowanie w postępowaniach sądowoadministracyjnych, które z zasady wymagają uiszczenia wpisu sądowego. Końcowo należy raz jeszcze wskazać, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, a organizacja nie ustanawiając w ogóle składek członkowskich, sama pozbawia się zdobycia środków finansowych na prowadzenie działań statutowych, co stanowi przesłankę do odmowy udzielenia pomocy prawnej. Nawet bowiem jeśli Stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej (postanowienie NSA z 8 lipca 2010 r. sygn. II OZ 664/10, postanowienie NSA z 4 marca 2010 r., sygn. II OZ 183/10, LEX nr 606595, postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. I OZ 428/11, LEX nr 990354). Mając na uwadze powyższe okoliczności, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 w zw. z art. 246 § 2 pkt 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.