III SA/Wr 450/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Józef Kremis po rozpoznaniu w dniu 20 sierpnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku D. N. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych na skutek sprzeciwu D. N. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 28 czerwca 2013 r. sygn. akt III SA/Wr 450/13 w sprawie ze skargi D. N. na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] marca 2013 r., nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej postanawia: odmówić przyznania stronie skarżącej prawa pomocy. Skarżący pismem z dnia [...] kwietnia 2013 r. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skargę na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] marca 2013 r. w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej. W piśmie tym zawarł wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia [...] czerwca 2013 r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżący podniósł, że referendarz sądowy wadliwie zinterpretował podany przez niego stan faktyczny w odniesieniu do wysokości ponoszonych wydatków związanych z podstawowymi potrzebami socjalnymi. Wyjaśnił, że podane kwoty dotyczyły łącznie trzech osób z którymi zamieszkiwał i w przeliczeniu na jedną osobę nie są one wygórowane. Ponadto, wydatki te uzasadnione są cenami usług obowiązującymi obecnie na rynku. Jednocześnie skarżący oświadczył, że jego sytuacja uległa zmianie, gdyż od dnia [...] lipca 2013 r. usamodzielnił się i zamieszkał w wynajętym mieszkaniu. W związku z tym do ponoszonych przez niego wydatków należy doliczyć wysokość płaconego czynszu tytułem najmu, tj. kwoty 900 zł. Dodatkowo wskazał na debet na rachunku bankowym oraz kredyt debetowy, który musiał uruchomić na naprawę samochodu. W wyniku odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku przedłożył umowę najmu lokalu mieszkalnego oraz oświadczenie wynajmującego potwierdzające zapłatę czynszu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie stwierdzić należy, iż z uwagi na skutecznie wniesiony sprzeciw postanowienie referendarza, przeciwko któremu został on wniesiony utraciło moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlegała rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Konsekwencja taka wynika bowiem z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2012.270 j.t., dalej: "p.p.s.a.") Rozpoznanie wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy, który zgodnie ze wskazaniem strony obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych, sprowadza się zatem do ustalenia, czy w niniejszej sprawie spełniona jest określona w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przesłanka przyznania prawa pomocy. Zgodnie bowiem z treścią powołanego przepisu przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym uzależnione jest od wykazania, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2005 r., sygn. akt II FZ 137/05, niepubl.). Rozpoznanie wniosku skarżącego wymaga zatem ustalenia, czy wykazał on, że poniesienie kosztów postępowania sądowego zainicjowanego skargą na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] marca 2013 r. zagrażałoby jego codziennej egzystencji. Na wstępie należy zaakcentować, że każdy kto wszczyna postępowanie sądowe, powinien liczyć się z koniecznością opłacenia kosztów sądowych, a co za tym idzie tak planować swój budżet, aby wygospodarować kwotę konieczną do ich uiszczenia. Podkreślenia także wymaga fakt, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Dostępność do sądu wymaga bowiem z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Zatem strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (post. NSA z dnia 22.12.2002 r., FZ 862/04, niepubl.). Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.), stwierdził, że opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby, czy osób, na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Ubiegający się o taką pomoc winien, więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa. Zdaniem Sądu orzekającego, w rozpatrywanej sprawie ubiegający się o przyznanie zwolnienia od kosztów sądowych nie wykazał, że w stosunku do niego zachodzi przesłanka warunkująca skorzystanie z wyjątkowej instytucji procesowej, jaką stanowi przyznanie prawa pomocy. Akta przedmiotowej sprawy wskazują bowiem, że wnioskodawca uzyskuje stały miesięczny dochód w łącznej wysokości 1.200 zł z działalności gospodarczej i z zasiłku opiekuńczego. W roku akademickim uzyskuje dodatkowo stypendium w kwocie 500 zł miesięcznie. Zatem jego średni miesięczny dochód wynosi 1.575 zł. Kwotę tą przeznacza na utrzymanie mieszkania – 900 zł, telefon i Internet mobilny – 200 zł, środki czystości 100 zł oraz ubrania ok 200 zł. Pozostałych kosztów związanych z prowadzeniem jednoosobowego gospodarstwa domowego, w tym kosztów zakupu żywności oraz opłat eksploatacyjnych, skarżący nie wykazał. Jako posiadany majątek skarżący zadeklarował samochód, który służy do wykonywania działalności gospodarczej. Jednocześnie wskazać należy, że wnioskodawca nie ma nikogo na utrzymaniu. W tym miejscu zauważyć należy, że wśród ponoszonych wydatków jedną z pozycji przy deklarowanych dochodach zajmowały wydatki na telefon i Internet, których – przynajmniej nie w pełnej wysokości - nie można traktować jako służących zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych; stosownie do postanowienia NSA z dnia 13 lutego 2009 r. II OZ 127/09, kosztami "koniecznego utrzymania" są niezbędne wydatki zmierzające do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, do których należy bezspornie zaliczyć wydatki na żywność, odzież, środki czystości, leczenie, edukację oraz wydatki związane z zaspokojeniem potrzeb mieszkaniowych (koszty stałych opłat z tytułu czynszu, opłat za gaz, energię elektryczną, wodę, wywóz śmieci). Ponadto, odnosząc się do kwestii zakupu odzieży, zauważyć należy, że nie są konieczne - w tym celu - comiesięczne wydatki w podanej przez wnioskodawcę wysokości. Skarżący niewątpliwie może poczynić oszczędności w zakresie tego rodzaju ponoszonych wydatków. Jednocześnie przytoczyć należy pogląd zaprezentowany przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 20 października 2004 r., FZ 454/04 (niepubl.), w którym sąd negatywnie ocenił próbę przeniesienia na Skarb Państwa kosztów toczącego się postępowania w sytuacji, gdy skarżący opłaca abonament telewizji cyfrowej, wysokie rachunki telefoniczne, a także ponosi koszty utrzymania domu jednorodzinnego i mieszkania. W ocenie Sądu za zasadnością wniosku nie przemawia także powoływanie się przez stronę na spłatę kredytu debetowego w Idea Banku oraz posiadanie debetu na rachunku bankowym w Alior Banku. W tym miejscu podkreślić należy, że fakt spłaty zadłużenia wobec wskazanych instytucji finansowych nie jest argumentem za przyznaniem prawa pomocy. Obowiązek spłaty zobowiązań ma oczywiście wpływ na sytuację finansową strony, nie stanowi jednak przesłanki, która przesądziłaby o przyznaniu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i okoliczność ta nie przesądza o braku możliwości poniesienia kosztów związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym. Spłata zadłużenia wobec banku nie jest wydatkiem, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. W orzecznictwie sądowym ukształtowało się już stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006 r., I OZ 83/06). Zatem jeszcze raz podkreślić należy, że koszty sądowe nie mogą być stawiane w ostatniej kolejności ich zaspokojenia (vide: postanowienia NSA z 18.02.3010 r., I FZ 447/09 oraz z 6.11.2009 r., II OZ 971/09, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl), a więc dopiero po uregulowaniu przez wnioskodawcę innych wydatków, jak np. opłat za internet czy telefon bądź opłat za energię elektryczną. Strona ma bowiem obowiązek podjąć starania o ich wygospodarowanie, a dopiero brak takiej możliwości uzasadnia uwzględnienie wniosku o prawo pomocy. Oceniając zatem sytuację finansową i życiową skarżącego, Sąd doszedł do przekonania, że nie wykazał on w sposób dostateczny, przekonywujący i wiarygodny spełnienia przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wnioskodawca uzyskuje dochód o charakterze stałym, comiesięczny, gwarantujący stabilność utrzymania. Skarżący nie jest zatem osobą pozbawioną środków do życia, bezrobotną, bezdomną, czy znajdującą się w dramatycznej sytuacji bytowej. A przepisy o prawie pomocy co do zasady, mają zastosowanie właśnie do osób, które mimo największych starań nie mogą poczynić oszczędności i ponieść kosztów postępowania sądowego. Na obecnym etapie postępowania, uiszczenie wpisu sądowego, nie będzie przekraczać możliwości finansowych wnioskodawcy, zagrażające uszczerbkiem w koniecznym utrzymaniu. Podkreślić należy, że uszczerbek o którym mowa musiałby dotyczyć jedynie najbardziej podstawowych potrzeb tj. potrzeby zaspokojenia głodu, uzyskania lekarstw czy też potrzeby mieszkania. Te zaś potrzeby, jak wskazał sam wnioskodawca, na bieżąco są zaspokajane. Ubocznie należy zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 200 p.p.s.a., w razie uwzględnienia wniesionej skargi przez Sąd I instancji, przysługuje skarżącemu od organu który wydał zaskarżony akt, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia swoich praw. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia, działając w oparciu o art. 260 tej ustawy.