IV SA/Wr 420/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska Sędzia WSA Ewa Kamieniecka po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 listopada 2020 r. sprawy ze skargi U. U. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Przystępując do rozstrzygania, Sąd przyjął stan faktyczny i prawny sprawy j/n. Strona skarżąca wystąpiła z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną córką. Wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta Ś. decyzją odmówiono stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Uznano, że zaistniała negatywna przesłanka uniemożliwiająca przyznanie wnioskowanego świadczenia, tj.: córka strony pozostaje w związku małżeńskim zaś jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz jest zatrudniony (pracuje od poniedziałku do piątku w godzinach od 7.20 do 15.45). Jako podstawę prawną decyzji wskazano art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej: u.ś.r.). Od w/w decyzji skarżąca wniosła odwołanie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. (dalej: SKO, Kolegium) - po rozpatrzeniu sprawy w trybie instancyjnym, zaskarżoną decyzją - utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Podzieliło stanowisko odnośnie wystąpienia w/w przesłanki negatywnej, co musiało skutkować odmową przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego. Przywołując art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. wyłożyło, że z przepisu tego jasno wynika, iż świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zauważyło, że córka strony, tj. osoba wymagająca opieki, pozostaje w związku małżeńskim a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podsumowało, że wobec jednoznacznego brzmienia w/w przepisu i braku możliwości orzekania w ramach tzw. uznania administracyjnego sprawa nie mogła być załatwiona inaczej. W skardze strona zaskarżyła decyzję SKO w całości. Zarzuciła jej naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 13 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 17 u.ś.r. oraz art. 2, art. 18, art. 32 ust. 1, art. 69 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie (matce) zdolnej do pracy ale rezygnującej z zatrudnienia ze względu na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką, której niepełnosprawność powstała po ukończeniu 18 roku życia, będącej w związku małżeńskim, mającej na utrzymaniu dwoje niepełnoletnich dzieci. Skarżąca wniosła o: zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad córką na podany przez nią okres; zasądzenie wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego wraz z odsetkami; (ew.) uchylenie decyzji organów obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. Skarżąca krótko uzasadniła swoje stanowisko w sprawie. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Skarga okazała się uzasadniona, gdyż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego oraz norm prawa procesowego. Kwestią sporną w tej sprawie jest to, czy - w świetle przepisów ustawy (u.ś.r.) -dopuszczalna jest odmowa przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym córką, w sytuacji, gdy córka pozostaje w związku małżeńskim a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu pierwszej instancji i przyjął, że skarżącej należało odmówić przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego gdyż jej córka (osoba wymagająca opieki i posiadająca orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym), pozostaje w związku małżeńskim zaś jej małżonek nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. Stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sąd nie podziela prezentowanej przez organy literalnej wykładni w/w przepisu. Podziela natomiast pogląd, że na gruncie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. należy dokonywać wykładni celowościowej i systemowej normy tego przepisu, co oznacza, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być uważane - jako takie - za przesłankę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji, gdy współmałżonek tej osoby nie jest w stanie takiej opieki sprawować. Powyższe zapatrywanie wyrażono interpretując przepis art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. łącznie z odpowiednimi przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 23, art. 27 i art. 130 K.r.o.). Zgodnie z art. 23 K.r.o. małżonkowie są zobowiązani do wspólnego pożycia i wzajemnej pomocy. Jednocześnie - stosownie do art. 27 K.r.o. -małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Natomiast - w myśl art. 130 K.r.o. - obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Mając na uwadze art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. oraz wskazane przepisy K.r.o. argumentowano w orzecznictwie, że skoro obowiązek alimentacyjny rozwiedzionego małżonka wyprzedza obowiązek krewnych drugiego małżonka, to tym bardziej obowiązek zobowiązanego małżonka wyprzedza obowiązek krewnych uprawnionego małżonka w czasie trwania małżeństwa. Z istoty świadczenia pielęgnacyjnego wynika, że przysługuje ono nie osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje. Ma ono za zadanie przynajmniej częściowo zrekompensować wydatki ponoszone przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnej osobie. Stąd też pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności (por. wyroki WSA: w Rzeszowie z 18 lutego 2020 r., II SA/Rz 26/20; w Białymstoku z 11 października 2012 r., II SA/Bk 642/12 i z 4 kwietnia 2013 r., II SA/Bk 987/12; we Wrocławiu z 19 lutego 2015 r., IV SA/Wr 924/14; w Poznaniu z 13 czerwca 2012 r., II SA/Po 242/12; w Olsztynie z 12 marca 2020 r., II SA/Ol 28/20; dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wbrew zatem literalnemu brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r., sam fakt, że osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie jest przesądzający. Istnieją bowiem sytuacje, w których pomimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe byłoby przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny. Mianowicie byłoby to dopuszczalne wówczas, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania nad nią opieki. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli (tak: WSA w Białymstoku w wyroku z 11 października 2012 r., II SA/Bk 642/12 i z 4 kwietnia 2013 r., II SA/Bk 987/12; dostępne j/w). Chodzić może zasadniczo o takie przypadki, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia, wiek lub inne obiektywnie istniejące okoliczności nie jest zdolny tej opieki wykonywać samodzielnie a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Należy bowiem mieć na uwadze, że obowiązek sprawowania opieki stanowiący element obowiązku alimentacyjnego, ze względu na który ustala się krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (w dalszej i bliższej kolejności), nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań, ale może przybrać formę świadczeń pieniężnych. W związku z powyższym, w prowadzonym postępowaniu administracyjnym zaistniała konieczność wykazania obiektywnego braku zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem, zaś oceny niemożności sprawowania opieki nad drugim współmałżonkiem można dokonać kierując się zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego, na kanwie wyczerpująco ustalonych okoliczności faktycznych sprawy. Odnosząc powyższe uwagi do realiów rozpatrywanej sprawy należy stwierdzić, że organy obu instancji nie zadośćuczyniły wymogom art. 7 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm. - dalej: k.p.a.), bowiem zaniechały wnikliwego ustalenia i przeanalizowania wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Nie zbadały w szczególności, czy małżonek córki skarżącej, pracujący zawodowo, rzeczywiście nie ma obiektywnych możliwości opiekowania się niepełnosprawną małżonką. Nie poczyniły ustaleń - m.in. - co do tego, jaki jest stan zdrowia współmałżonka, czy realnie byłby w stanie podołać równolegle pracy zawodowej, opiece na dwojgiem małych dzieci i zarazem sprawowaniu należytej pieczy nad małżonką. Zaniechanie poczynienia stosownych ustaleń w tym zakresie wskazuje na to, że decyzje organów obu instancji są obarczone wadą wynikającą z naruszenia zasad i przepisów postępowania administracyjnego (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy winny mieć na uwadze powyższe wskazania i dokonaną przez Sąd ocenę prawną. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Sąd orzekł w sprawie na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.). Stosownie do tego przepisu, przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.