IV SA/Wr 451/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Radom, Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka, Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis (sprawozdawca), , Protokolant: referent Aleksandra Bartczak, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 7 maja 2025 r. sprawy ze skargi A.L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 lipca 2024 r. nr 010070/680/2996552/2022 (Postępowanie: 323835623) w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2022/2023 I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej A. L. kwotę 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Przedmiotem skargi A. L. (dalej: strona, wnioskodawczyni, skarżąca) jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 lipca 2024 r., utrzymująca w mocy decyzję Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin z dnia 15 kwietnia 2024 r. Decyzją z dnia 15 kwietnia 2024 r. ZUS Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin orzekł, że świadczenie wychowawcze jakie zostało przyznane stronie na córkę A. za okres od 1 lutego 2023 r. do 31 maja 2024 r. w łącznej kwocie 1.000 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze, o którym mowa w art. 25 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r. poz. 421, dalej: u.p.p.w.d.) oraz zobowiązał stronę do zwrotu tego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi. Po rozpoznaniu odwołania od tej decyzji, decyzją z dnia 11 lipca 2024 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję z dnia 15 kwietnia 2024 r. We wspomnianej decyzji Prezes ZUS wskazał, że we wniosku z dnia 19 marca 2022 r. strona wystąpiła o przyznanie jej świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2022/2023 na córkę A. Informacją z dnia 24 marca 2022 r. strona została poinformowana o przyznaniu jej prawa do tego świadczenia. Następnie, w wyniku weryfikacji przyznanego jej prawa, w tym uwzględniając treść wyroku rozwodowego z dnia 28 grudnia 2022 r., sygn. akt XIII RC 1507/22 (który uprawomocnił się w dniu 5 stycznia 2023 r.), ZUS na podstawie art. 5 ust. 2a ustawy wydał decyzję z dnia 4 kwietnia 2023 r. o zmianie wysokości przyznanego stronie świadczenia wychowawczego za okres od 1 lutego 2023 r. do 31 maja 2023 r. z kwoty 500 zł miesięcznie na kwotę 250 zł miesięcznie. Uzasadniając to rozstrzygnięcie ZUS wskazał, że z treści porozumienia rodzicielskiego zatwierdzonego przez Sąd wynika, że dziecko znajduje się pod opieką naprzemienną obojga rodziców. Wskazując na powyższe Prezes ZUS w powołanej na wstępie decyzji z dnia 11 lipca 2024 r. orzekł, że połowa wypłaconego stronie świadczenia wychowawczego za okres od 1 lutego 2023 r. do 31 maja 2023 r. stanowi świadczenie nienależnie pobrane. W skardze od tej decyzji wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie art. 5 ust. 2a w zw. z art. 28 ust. 1 i art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, skutkujące nieuprawnionym nakazem zwrotu świadczenia wychowawczego. Wniosła o uchylenie decyzji Prezesa ZUS oraz poprzedzającej ją decyzji ZUS oraz zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych, a w przypadku ustanowienia pełnomocnika - również o zasadzenie kosztów związanych z reprezentacją pełnomocnika. Motywując swoje stanowisko skarżąca wskazała, że organy w zaskarżonych decyzjach pomijają porozumienie z 20 listopada 2022 r., które stanowi integralną część wyroku rozwodowego z 28 grudnia 2022 r. Porozumienie w sposób szczegółowy reguluje nie tylko warunki wykonywania opieki naprzemiennej nad dziećmi i kwestie alimentacji, ale zawiera również ustalenia bezpośrednio odnoszące się do świadczenia wychowawczego. Zdaniem skarżącej porozumienie w sposób jednoznaczny określa ją jako jedyną osobę uprawnioną do pobierania świadczenia wychowawczego. Nadmieniła, że po uprawomocnieniu się wyroku sądowego składała wnioski o wszystkie przysługujące jej świadczenia, zgodnie z treścią porozumienia. Z kolei ojciec dzieci był za każdym razem informowany o złożeniu przez skarżącą stosownego wniosku W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Przedmiotem sądowej kontroli w sprawie jest decyzja Prezesa ZUS z dnia 11 lipca 2024 r., utrzymująca w mocy decyzję ZUS z dnia 15 kwietnia 2024 r. W decyzji z dnia 15 kwietnia 2024 r.: - orzeczono, że świadczenie wychowawcze jakie strona pobrała na córkę A. za okres od 1 lutego 2023 r. do 31 maja 2023 r. w łącznej kwocie 1.000 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze, o którym mowa w art. 25 u.p.p.w.d.; - zobowiązano stronę do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Powołany w decyzjach obu instancji przepis art. 25 u.p.p.w.d. w ustępie 1, 2 i 3 stanowi, że: Osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane uważa się (ust. 2): 1) (uchylony); 1a) (uchylony); 2) świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie; 3) (uchylony); 4) (uchylony); 5) świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych; 6) świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ust. 2 pkt 2, 5 i 6, są naliczane odsetki ustawowe za opóźnienie, chyba że przyznanie świadczenia wychowawczego było następstwem błędu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W nawiązaniu do treści wydanych w sprawie decyzji zauważyć trzeba, że zarówno w zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji z dnia 15 kwietnia 2024 r. ogólnie powołano się na w/w przepis art. 25 ustawy nie precyzując dokładnie podstawy prawnej z tego przepisu w powołaniu na którą orzeczono w sprawie o wystąpieniu świadczenia nienależnie pobranego. Mając na uwadze podniesioną w decyzjach obu instancji argumentacją prawną należy przypuszczać, że podstawą tą jest przepis art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy, który mówi o tym, że za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Jak należy zakładać, brak uprawnienia skarżącej do pobierania świadczenia wychowawczego jakie zostało jej wypłacone na córkę A. za okres od 1 lutego 2023 r. do 31 maja 2023 r. orzekające w sprawie organy łączyły z datą uprawomocnienia się (5 stycznia 2023 r.) wyroku rozwodowego w którym Sąd orzekł o tym, że rodzice A. i A1. będą sprawować naprzemienną opiekę nad małoletnimi dziećmi w sposób ustalony w porozumieniu rodzicielskim z dnia 20 listopada 2022 r. Należy w tym miejscu jednak zauważyć, że decyzja Prezesa ZUS z dnia 11 lipca 2024 r. utrzymująca w mocy decyzję ZUS z dnia 4 kwietnia 2024 r. wydaną w sprawie zmiany wysokości wypłaconego stronie świadczenia wychowawczego na córkę A. za okres od 1 lutego 2023 r. do 31 maja 2023 r. (o czym organy orzekły w związku z powziętą informacją o prawomocnym wyroku rozwodowym skarżącej i męża M. P.) zostały uchylone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 7 maja 2025 r. sygn. akt IV SA/Wr 453/24. Argumentacja przedstawiona w tym orzeczeniu Sądu zachowuje aktualność także na kanwie niniejszej sprawy albowiem zaskarżona w sprawie decyzja uznająca za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze wypłacone stronie na córkę A. za okres od 1 lutego 2023 r. do 31 maja 2023 r. jest w znaczeniu procesowym – konsekwencją uprzednio wydanych decyzji z dnia 4 kwietnia 2024 r. i 11 lipca 2024 r. w sprawie zmiany wysokości świadczenia wychowawczego przyznanego stronie (i wypłaconego) na córkę A. za okres od 1 lutego 2023 r. do 31 maja 2023 r. Odwołując się do wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 7 maja 2025 r. sygn. akt IV SA/Wr 453/24 należy zatem wskazać, że stosownie do art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Celem tej regulacji ustawowej jest udzielenie przez państwo pomocy rodzicom czy też opiekunom w wychowaniu dzieci. W orzecznictwie sądowym trafnie zwraca się uwagę, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku. Rodzic czy opiekun jest tylko formalnym odbiorcą tego świadczenia. Charakter i cel tego świadczenia winny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do niego. Świadczenie to służy zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. Skierowane jest do podmiotów, które opiekę nad dzieckiem rzeczywiście sprawują. Prezentowanie poglądu, że w sytuacji istnienia opieki naprzemiennej oraz złożenia wniosku o świadczenie wychowawcze na określony okres świadczeniowy tylko przez jednego rodzica świadczenie wychowawcze na dziecko powinno zostać przyznane temu rodzicowi (osobie występującej z wnioskiem) ale tylko w połowie wysokości świadczenia jest sprzeczne z celem w/w regulacji (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 11 grudnia 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 505/24). W stanie faktycznym sprawy nie było kwestionowane, że skarżąca w spornym okresie sprawowała opiekę na dzieckiem a środki wypłacone jej tytułem świadczenia wychowawczego 500+ na córkę A. zostały w całości wydatkowane na potrzeby tego dziecka. Zaakceptowanie stanowiska organu prezentowanego w sprawie prowadziłoby w rezultacie do pokrzywdzenia małoletniej oraz naruszenia art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d., albowiem ojciec dziecka nie mógłby złożyć wniosku o świadczenie wychowawcze na w/w córkę za okres wstecz, tj. za miesiące od lutego 2023 r. do maja 2023 r. W stanie faktycznym sprawy aktualność zachowuje także stanowisko przedstawione w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 12 grudnia 2024 r., sygn. akt II SA/Ol 850/24, w którym wyraźnie wskazano, że przy wykładni tak przepisów regulujących kwestię wysokości przysługującego świadczenia, jak i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, nie można pomijać kwestii związanych z tym, czy w danej sprawie cel przedmiotowego świadczenia został osiągnięty. Wykładnia art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. musi uwzględniać cel przyznania świadczenia wychowawczego wynikający z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. W konsekwencji więc okoliczność, na co faktycznie zostało przeznaczone wypłacone świadczenie, ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne. Jak trafnie zwraca również uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w powołanym w/w wyroku, na gruncie art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. należy dostrzec, że przepis art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. jest przepisem prawa materialnego, który przyznaje jedynie możliwość ustalenia przez organ rodzicom sprawującym opieką naprzemienną prawa do świadczenia wychowawczego w wysokości połowy kwoty dla każdego z nich przysługującej za dany miesiąc, pod warunkiem, że oboje wystąpią o przyznanie takiego świadczenia. Jeśli jednak rodzice uzgodnią w jakiejkolwiek formie, że tylko jedno z nich będzie otrzymywać świadczenie w pełnej kwocie, a drugie nie wystąpi o przyznanie świadczenia, to taki stan nie narusza powołanej wyżej regulacji, mając na względzie ratio legis ustawy i samego świadczenia wychowawczego. Podobne stanowisko zajął Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w wyroku z dnia 5 czerwca 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 254/24, stwierdzając, że przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu, w szczególności art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p., nie można interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów niedających się pogodzić z ratio legis ustawy. W szczególności, należy wziąć pod uwagę to, czy świadczenie zostało spożytkowane na potrzeby dziecka Świadczenie wychowawcze służyć ma bowiem dziecku i do niego jest w rzeczywistości skierowane. Rodzic jest jedynie podmiotem, któremu z formalnego punktu widzenia przysługuje prawo do pobrania świadczenia wychowawczego i które powinien spożytkować na potrzeby dziecka. W okolicznościach sprawy nie jest kwestionowane, że świadczenie wychowawcze wypłacone stronie na córkę A. za okres od 1 lutego 2023 r. do 31 maja 2023 r. zostało w całości spożytkowane na potrzeby tego dziecka. Nie budzi również wątpliwości, że ojciec dziecka nie występował z wnioskiem o świadczenie wychowawcze na okres świadczeniowy 2022/2023. Dodatkowo, w kwestii skutków zawartego przez małżonków (byłych małżonków) porozumienia rodzicielskiego z dnia 20 listopada 2022 r. Sąd w całości podziela stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu przedstawione w wyrokach z dnia 2 kwietnia 2025 r. o sygn. akt IV SA/Wr 455/24, IV SA/Wr 456/24, IV SA/Wr 457/24 i IV SA/Wr 458/24. Wskazując na powyższe uznać zatem należało, że w realiach kontrolowanej sprawy organy niejako automatycznie stwierdziły, że świadczenie wychowawcze jaki strona pobrała w okresie za okres od 1 lutego 2023 r. do 31 maja 2023 r. stanowi świadczenie nienależnie pobrane, skoro od 5 stycznia 2023 r. istniał w obrocie prawnym prawomocny wyrok rozwodowy orzekający opiekę naprzemienną skarżącej i M. P. nad dziećmi – A. i A1. Prezentując takie stanowisko organy nie uwzględniły celu art. 4, art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. oraz pominęły, że środki pieniężne przyznane i wypłacone na podstawie przyznanego uprzednio prawa do świadczenia wychowawczego, zostały wykorzystane zgodnie z celem, jaki został przez ustawodawcę określony dla tego rodzaju świadczeń. Nie dokonały także właściwej oceny skutków jakie należało przypisać porozumieniu rodzicielskiemu z dnia 20 listopada 2022 r. w odniesieniu do okresu świadczeniowego 2022/2023 a więc tego okresu, odnośnie do którego skarżąca była jedynym wnioskodawcą świadczenia wychowawczego na córkę A. (jako że ojciec dziecka a były mąż skarżącej nie złożył wniosku o świadczenie wychowawcze na córkę A. na okres świadczeniowy 2022/2023). Powyższe doprowadziło do błędnego wniosku, że w sprawie wystąpiły przesłanki do uznania, że świadczenie wychowawcze wypłacone stronie za okres od 1 lutego 2023 r. do 31 maja 2023 r. na córkę A. jest świadczeniem nienależnie pobranym, o jakim mowa w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. O czym była już mowa, dodatkowym uchybieniem organów jest niepełne powołanie podstawy prawnej z art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. Z tych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej: p.p.s.a.) Sąd orzekł jak w punkcie I sentencji wyroku. O kosztach postępowania (punkt II sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią ocenę prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku, dotyczącą celowościowej wykładni przepisu art. 4 i art. 5 ust. 2a w zw. z art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d.