IV SA/Wr 494/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka Sędziowie: Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk Sędzia WSA Andrzej Nikiforów (sprawozdawca) Protokolant: Michał Janusz po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 11 lutego 2026 r. sprawy ze skargi: R. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 28 lipca 2025 r. nr SKO/RŚ-423/67/2025 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Przedmiotem skargi R. M. (dalej: strona, skarżący) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy (dalej: SKO, organ drugiej instancji) z 28 lipca 2025 r., którą utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy Prochowice (dalej: Burmistrz, organ pierwszej instancji) z 17 czerwca 2025 r., odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz akt administracyjnych sprawy wynika, że strona wnioskiem z 27 listopada 2023 r. zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką (ur. [...] r.), która legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania Niepełnosprawności w Legnicy z 18 października 2022 r. o zaliczeniu do stopnia niepełnosprawności – znacznego na stałe, którego daty istnienia nie można ustalić. Decyzją z 21 grudnia 2023 r. organ pierwszej instancji odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. SKO decyzją z 5 lutego 2024 r. utrzymało w mocy decyzje organu pierwszej instancji. Organ drugiej instancji, jako podstawę rozstrzygnięcia, przyjął następujący stan faktyczny. Matka strony jest wdową, a poza nią nie ma innych osób spokrewnionych z nią w pierwszym stopniu, jak również, innych osób zobowiązanych do alimentacji. W toku przeprowadzonego wywiadu środowiskowego ustalono, że matka strony ma od około pięciu lat problemy z chodzeniem. Porusza się przy pomocy balkonika. Wymaga pomocy przy przygotowaniu posiłków. Jest samodzielna przy korzystaniu z wc (wymaga pomocy przy opróżnianiu toalety przenośnej). Zgodnie z opisem strony, codzienna opieka przy matce obejmuje takie czynności jak: 1. zabiegi toaletowe (pomoc w kąpieli, moczenie nóg, obcinanie paznokci); 2. pomoc w ubieraniu się; 3. pomoc w przygotowaniu posiłków: - w godz. 7.00-8.00 przygotowanie i podanie śniadania; - w godz. 11.00-12.00 przygotowanie i podanie II śniadania; - w godz. 13-14.00 przygotowanie i podanie obiadu; - w godz. 17-18 przygotowanie i podanie kolacji; 4. dawkowanie i podawanie lekarstw: - kontrola dawkowania lekarstw rano i wieczorem; 5. robienie zakupów; 6. codzienne ścielenie łóżka; 7. sprzątanie: - w godz. 6.50-7.00 usuwanie nieczystości z przenośnej toalety; - w godz. 10.50-11.00 usuwanie nieczystości z przenośnej toalety; - w godz. 12.50-13.00 usuwanie nieczystości z przenośnej toalety; - w godz. 16.50-17.00 usuwanie nieczystości z przenośnej toalety; - w godz. 18.00-19.00 sprzątanie pomieszczeń (kuchni, łazienki, pokoju dziennego); 8. pomoc w praniu odzieży, pościeli itp.; 9. pomoc w opłacaniu rachunków, załatwianiu spraw urzędowych; 10. pomoc w układaniu do snu; 11. zamawianie domowych wizyt lekarskich, towarzyszenie w wyjazdach do lekarza; 12. zapewnienie transportu (np. wizyty lekarskie); 13. pomoc w poruszaniu się po mieszkaniu. SKO przeanalizowało także dotychczasowy przebieg aktywności zawodowej strony, która na dzień występowania z wnioskiem była osobą bierną zawodowo. W ramach tego rodzaju ustaleń organ odnotował, że od 1 stycznia 1995 r. skarżący prowadził działalność gospodarczą pod firmą A. "[...]" R. M. (wpis o działalności gospodarczej został wykreślony 31 grudnia 2021 r.). Z dołączonego do akt sprawy świadectwa pracy z 30 listopada 2021 r. wynika, że w okresie od 22 sierpnia 2007 r. do 31 marca 2011 r. skarżący był zatrudniony na cały etat w A. "[...]" sp. z o.o., a w okresie od 1 kwietnia 2011 r. do 30 listopada 2021 r. na ¼ etatu w tej firmie. W okresie zatrudnienia wykonywał pracę P. Rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło na podstawie porozumienia stron. Z danych uzyskanych z Krajowego Rejestru Sądowego wynika, że strona jest wspólnikiem "[...]" sp. z o.o. z siedzibą w P., w której pełni funkcję P. Z rejestru wynika, że nie został on zawieszony w czynnościach, natomiast od dnia 14 kwietnia 2022 r. spółka zawiesiła wykonywanie działalności gospodarczej. Wskazując na powyższe SKO odnotowało, że tak wykreślenie wpisu z działalności gospodarczej, jak i zawieszenie z dniem 14 kwietnia 2022 r. wykonywania działalności gospodarczej nastąpiło przed uzyskaniem przez matkę strony orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niezależnie od tej konstatacji SKO stwierdziło, że zakres czynności opiekuńczych nie koliduje z możliwością podjęcia przez stronę zatrudnienia (w tym choćby na część etatu) lub innej pracy zarobkowej. Podkreśliło, że pomoc strony sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego takich jak – przygotowanie i podanie posiłków, pranie, sprzątanie, robienie zakupów i ubieranie. W wyniku wniesionej skargi WSA we Wrocławiu prawomocnym wyrokiem z 8 października 2024 r. w sprawie o sygn. akt IV SA/Wr 186/24 uchylił decyzję SKO z 5 lutego 2024 r. jak i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza z 12 grudnia 2023 r. Motywując takie stanowisko Sąd wskazał m.in., że wyrażone w zaskarżonej decyzji stanowisko w zakresie braku wystąpienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudniania a zakresem czynności opiekuńczych jakie strona wykonuje przy schorowanej matce jest co najmniej przedwczesne. Jak wynika z akt sprawy, w kwestionariuszu wywiadu środowiskowego pracownik socjalny odnotował, że matka strony wymaga opieki osoby drugiej we wszystkich czynnościach życiowych. Jak również wskazał, z powodu całodobowej opieki nad niepełnosprawną matką, strona nie może podjąć stałego zatrudnienia. W ramach czynności opiekuńczych, strona zapewnia matce całodobową opiekę i pielęgnację. Przygotowuje posiłki (według zaleceń diety cukrzycowej – śniadania, obiady, kolacje), sprząta, kontroluje dawkowanie leków, pomaga w utrzymaniu higieny osobistej, czasami robi zakupy, wykupuje leki. Wnioski SKO leżące u podstaw wydania decyzji o odmowie przyznania stronie wnioskowanego świadczenia zostały oparte w dużej mierze na fakcie, że matka strony nie jest osobą leżącą (porusza się po mieszkaniu za pomocą balkonika) oraz że czynności opiekuńcze strony sprowadzają się zasadniczo do czynności prowadzenia gospodarstwa domowego jak przygotowanie i podanie posiłków, pranie, sprzątanie, robienie zakupów, ubieranie. W tym kontekście Sąd dostrzegł, że pojęcia opieki nie należy zawężać jedynie do czynności opiekuńczych w stosunku do osób leżących lub niezdolnych do jakiegokolwiek samodzielnego poruszania się czy samoobsługi. Także osoby, które nie są w takim stanie, mogą wymagać opieki lub asystowania w codziennych czynnościach w celu zapewnienia im egzystencji z zachowaniem względów godności człowieka. Sąd zaakcentował również znaczenie dla sprawy środka dowodowego w postaci rodzinnego wywiadu środowiskowego który jest podstawowym narzędziem w zakresie ustalenia czy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne spełnia warunki przyznania świadczenia, w szczególności, czy konieczny zakres sprawowanej opieki uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia, bądź zmusza do rezygnacji z pracy zarobkowej. Organ administracji publicznej będący gospodarzem postępowania w sprawie zainicjowanej wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinien szczególną uwagę przywiązywać do tego, czy czynność procesowa w postaci przeprowadzenia wywiadu środowiskowego doprowadziła do wyczerpujących ustaleń z punktu widzenia kryteriów oceny zasadności wniosku o świadczenie pielęgnacyjne. Innymi słowy, czy na podstawie odnotowanych w toku wywiadu środowiskowego uwag i spostrzeżeń pracownika socjalnego można stwierdzić stopień sprawności podopiecznego, rodzaj i przyczyny jego ograniczeń, a nadto, zakres i czasochłonność niezbędnych czynności opiekuńczych. Sąd wskazał, że jak wynika z zestawienia codziennych czynności jakie strona wykonuje w ramach opieki nad matką, oprócz czynności stricte związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego (sprzątanie mieszkania, ścielenie łóżka, robienie zakupów, przygotowanie posiłków, pranie, opłacanie rachunków), strona podaje matce posiłki, a nadto, usuwa nieczystości z przenośnej toalety. Domniemywać zatem należy, że matka strony nie korzysta z toalety rozumianej jako wydzielone pomieszczenie. Tymczasem, przeprowadzony w sprawie wywiad środowiskowy nie wyjaśnia przyczyn tego stanu rzeczy, jak również, nie wskazuje z jakiego powodu w zakres czynności opiekuńczych strony wchodzi obowiązek kilkukrotnego w ciągu dnia usuwania nieczystości z przenośnej toalety (sporządzony przez pracownika socjalnego wywiad środowiskowy w ogóle nie odnosi się do tej kwestii). Należy zauważyć, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika jedynie, że matka strony porusza się przy pomocy balkonika. Ani z akt sprawy, ani z treści dokumentacji lekarskiej nie wynika z jakiego powodu (w związku z jakimi ograniczeniami) matka strony zmuszona jest do korzystania z przenośnej toalety. Z tego względu, zawarte w zaskarżonej decyzji stanowisko SKO odnośnie do samodzielności matki strony przy korzystaniu z WC jest przedwczesne, albowiem stan faktyczny w tym zakresie nie został wyjaśniony w sposób wyczerpujący. Ponadto Sąd dostrzegł, że treść sporządzonego formularza wywiadu środowiskowego zdaje się wskazywać na to, że w ocenie pracownika socjalnego zakres czynności opiekuńczych strony ma wymiar całodobowy. Sąd zwrócił jednak uwagę, że formularz wywiadu środowiskowego powinien być sporządzony w taki sposób, by dawał organowi, a następnie i Sądowi możliwość skontrolowania wniosków pracownika socjalnego w tym formularzu pomieszczonych. Tymczasem znajdujący się w aktach sprawy formularz wywiadu środowiskowego z 12 grudnia 2023 r. tego standardu nie spełnia. Na zakończenie rozważań Sąd wskazał, że podniesiony przez SKO, fakt iż rezygnacja strony z zatrudnienia nastąpiła zanim jej matka uzyskała orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie wyklucza przyjęcia a tym samymi i nie zwalnia organy od oceny, czy w sprawie nie wystąpiła przesłanka niepodejmowania przez stronę zatrudnienia z uwagi na konieczność opiekowania się niepełnosprawną matką. W kwestii zarzutu organu, że skarżący figuruje w KRS jako [...] spółki Sąd wskazał, że organ przy tej argumentacji błędnie pomija okoliczność, że spółka ta ma zawieszoną działalność gospodarczą. Tymczasem zawieszenie działalności gospodarczej należy uznać za faktyczną rezygnację z zatrudnienia. W wyniku ponownie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego Burmistrz wydał decyzję z 12 marca 2025 r., którą ponownie odmówił stronie wnioskowanego świadczenia. Następnie rozstrzygniecie to zostało uchylone w całości decyzją SKO z 22 kwietnia 2025 r. a sprawa została przekazana do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Organ drugiej instancji uznał, że aby zrealizować zalecenia zawarte w prawomocnym wyroku Sądu, wywiad środowiskowy, winien być ukierunkowany na precyzyjne ustalenie potrzeb osoby wymagającej opieki, w tym jej aktualnego stanu zdrowia oraz zakresu świadczonej wobec niej pomocy przez opiekuna. Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji winien więc był dokładnie zweryfikować informację o korzystaniu przez matkę strony z toalety przenośnej (tak jak w zaleceniach Sądu), a w szczególności ustalić, dlaczego może ona dojść do przenośnej toalety, a nie może dojść do wc usytuowanego w pomieszczeniu. W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Burmistrz decyzją z 17 czerwca 2025 r. odmówił stronie wnioskowanego świadczenia. Rozstrzygnięcie to zostało utrzymane w mocy decyzją SKO z 28 lipca 2025 r. Motywując swoje stanowisko organ drugiej instancji wskazał, że 19 maja 2025 r. został przeprowadzony wywiad środowiskowy, podczas którego strona wyjaśniła pracownikowi socjalnemu, że jego matka nie korzysta z toalety wydzielonej w pomieszczeniu dlatego, że jest usytuowana w odległości 7 metrów w linii prostej od fotela, w którym spędza dzień i nie jest w stanie samodzielnie przejść się do łazienki z uwagi na zwyrodnienie obu stawów biodrowych, bólu, przebytych chorób i ogólnego stanu zdrowia. Strona zaznaczyła podczas wywiadu, że nie ma również możliwości przenieść mamy na wózek inwalidzki do łazienki z wc z powodu braku miejsca w łazience z wc. Toaleta przenośna jest umiejscowiona obok fotela, w którym jego matka spędza czas czytając i oglądając telewizję. Wspierając się o stolik i poręcz toalety może usiąść na toalecie, a wspierając się o stolik i poręcz toalety z wielkim trudem jedną ręką próbuje ubrać bieliznę i spodnie. Wtedy prosi syna o poprawienie jej bielizny i spodni. Strona wyjaśniła również, że w nocy jego mama nie przemieszcza się a jeżeli potrzebuje pomocy to w nocy, w osobnym pokoju czuwa on, aby udzielić jej wsparcia. W części D wywiadu środowiskowego, pracownik socjalny zawarł własne wnioski, z których wynika, że matka strony nie jest osobą leżącą, lecz wymaga opieki osoby drugiej. Samodzielnie spożywa posiłki, wymaga pomocy w utrzymaniu higieny osobistej, przygotowaniu posiłków, utrzymaniu czystości w mieszkaniu, robieniu zakupów, regulowaniu opat za mieszkanie. Pracownik socjalny dodał, że korzysta z toalety przenośnej, która znajduje się przy łóżku. Nie jest pampersowana. Z uwagi na ograniczenia ruchowe nie jest w stanie samodzielnie dojść do łazienki i wc. Łazienka i wc znajdują się w odległości 7 metrów od miejsca, w którym przebywa. Do kąpieli syn dowozi matkę wózkiem inwalidzkim. Sama się myje pod prysznicem. Pracownik socjalny dodał, że matka strony oczekuje na rozpoczęcie rehabilitacji domowej i jest w trakcie ubiegania się o świadczenie wspierające. Ponadto do akt sprawy został włączony także wywiad środowiskowy (aktualizacja) z dnia 16 maja 2025 r. Wywiad ten został przeprowadzony z matką strony na okoliczność ubiegania się o przyznanie pomocy w formie specjalnego zasiłku celowego na zakup żywności. Z wywiadu środowiskowego wynika m.in., że wsparcie i pomoc ma ze strony syna, który zamieszkuje w pobliżu a z jej informacji wynika, że syn czasami nocuje u niej. Co więcej, może liczyć na pomoc znajomej, która robi jej zakupy i codziennie dowozi ciepły posiłek ze stołówki charytatywnej w P. Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia, SKO podzieliło ocenę organu I instancji, że rodzaj i intensywność czynności opiekuńczych wykonywanych przez Stronę wobec matki oraz wykonywana opieka nie stanowi przeszkody do podjęcia czy kontynuowania zatrudnienia. Wskazało, że pracownik socjalny podczas wywiadu środowiskowego stwierdził, że matka strony pomimo wielu schorzeń, porusza się samodzielnie przy pomocy balkonika w obrębie pokoju i kuchni, również samodzielnie spożywa posiłki, nie korzysta z pampersów, samodzielnie korzysta z toalety przenośnej. Organ drugiej instancji zakwestionował wskazywaną przez stronę konieczność kilkukrotnego opróżniania w ciągu dnia przenośnej toalety. Jak wskazał - z uzyskanych informacji wynika, że częstotliwość opróżniania przenośnej toalety zależy od jej pojemności, liczby użytkowników i warunków, w jakich jest używana. Zazwyczaj zaleca się opróżnianie co najmniej raz w tygodniu, a w przypadku wysokich temperatur lub intensywnego użytkowania - częściej, aby uniknąć nieprzyjemnych zapachów. Tak więc wobec tych informacji trudno jest uznać, za wiarygodne, aby użytkowana tylko przez matkę strony toaleta przenośna wymagała opróżniania co godzinę, dwie. SKO zakwestionowało również konieczność przygotowywania w ramach stałej opieki posiłków skoro przyjmuje się, że czynność ta może być wykonana poprzedniego dnia względnie przed pracą. Organ drugiej instancji nie kwestionował faktu, że z powodu wieku i licznych schorzeń matka strony wymaga pomocy osoby drugiej, jednak ustalony w toku postępowania stopień jej samodzielności i zakres czynności opiekuńczych jakich faktycznie wymaga nie pozwalają na stwierdzenie, że istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowanym zatrudnieniem a sprawowaną opieką. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu strona wskazała, że ma poczucie krzywdy w związku z podjęciem decyzji odmawiającej przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem skarżącego, żadne podane przez niego argumenty nie zostały uwzględnione przy rozpatrywaniu sprawy przez organy I i II instancji. W jego ocenie matka jest uzależniona od jego pomocy. Jej stan chorobowy pogłębia się i wymaga stałej opieki drugiej osoby. Uważa, że pomniejszono jego rolę w opiece. Motywując swoje stanowisko skarżący wskazał, że uzasadnienie odmowy świadczenia jest w pełni niezasadne i nie ma żadnych podstaw. Argumentował, że stosowne dokumenty obrazujące stan chorobowy i stopień niepełnosprawności jego matki były dostarczone do organu I instancji. Pozwalają one bardzo wnikliwie określić obecny stan jej zdrowia. Wskazał też na oświadczenie dotyczące wymiaru i zakresu sprawowanej opieki i wykonywane czynności opiekuńcze nad matką, które są na tyle absorbujące, że nie jest możliwe podjęcie przez niego zatrudnienia nawet w niepełnym wymiarze czasu. Wskazał przy tym, że wszystkie te czynności nie uległy poprawie a uległy pogorszeniu. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Wskazało, że opieka, którą wykonuje skarżący wobec matki nie jest na tyle absorbująca, aby wymagała całkowitej rezygnacji/niepodejmowania zatrudnienia. Podkreśliło przy tym, że ocenę powyższą wzmacnia fakt, że skarżący jest wspólnikiem spółki z o.o. w której pełni funkcję [...]. Natomiast z Rejestru Przedsiębiorców wynika, że od dnia 2 czerwca 2025 r. wznowił wykonywanie działalności. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2024 r. poz. 1267, ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz. 143; dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. Istotny z punktu widzenia rozpoznawanej sprawy jest także przepis art. 134 § 1 p.p.s.a. stanowiący, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. W sprawie bezsporne jest to, że skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką, którego materialnoprawną podstawę (biorąc pod uwagę stan prawny obowiązujący do dnia 31 grudnia 2023 r.) stanowi art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323, ze zm.; dalej: u.ś.r.). Przepis ten stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Mając na uwadze przywołane uwarunkowania materialnoprawne Sąd wskazuje, że w analizowanej sprawie przedmiotem sporu pozostaje kwestia, czy skarżący spełnił ustawową przesłankę dla wnioskowanego przez niego świadczenia, tj. czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia a sprawowaną opieką Sąd jednocześnie podkreśla, że objęta skargą decyzja SKO z 28 lipca 2025 r. 2025 r. oraz poprzedzająca ją decyzja Burmistrza z 17 czerwca 2025 r. zostały wydane po przeprowadzeniu ponownego postępowania na skutek prawomocnego wyroku WSA we Wrocławiu z 8 października 2024 r., IV SA/Wr 186/24, którym uchylono decyzję SKO z 5 lutego 2024 r. jak i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza z 12 grudnia 2023 r. W związku z powyższym, w rozpatrywanej sprawie zachodzi sytuacja przewidziana w art. 153 p.p.s.a., zgodnie z którym, ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Przepis ten ma charakter bezwzględnie obowiązujący co oznacza, że ani organ administracji publicznej, ani sąd orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu, gdyż są nimi związane. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego oraz kwestii zastosowania określonego przepisu prawa do ustalonego stanu faktycznego. Natomiast wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencję oceny prawnej i dotyczą sposobu działania w toku ponownego rozpoznawania sprawy. Jeżeli strona bądź organ nie zgadzają się z oceną prawną i wskazaniami wyrażonymi w wyroku kasacyjnym to powinni orzeczenie to zakwestionować za pomocą właściwych środków odwoławczych. Ponieważ w niniejszej sprawie od wspomnianego wyroku WSA nie wniesiono skargi kasacyjnej, to zarówno organ, jak i sąd rozpatrując ponownie sprawę zostali związani poglądem prawnym zawartym w uzasadnieniu tamtego prawomocnego wyroku. Kwestia, czy po ponownym rozpatrzeniu sprawy organ podporządkował się wskazaniom sądu i jego ocenie prawnej stanowi główne kryterium kontroli poprawności nowo wydanej decyzji (por. wyrok NSA z 20 kwietnia 2011 r., II OSK 729/10). Oceniając zatem, czy przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ podporządkował się wskazaniom Sądu i jego ocenie prawnej, a tym samym czy nie doszło do naruszenia art. 153 p.p.s.a., konieczna jest analiza uzasadnienia prawomocnego wyroku WSA z 8 października 2024 r. Należy bowiem podkreślić, że Sąd przy rozpoznawaniu skargi jest związany oceną prawną sformułowaną w uzasadnieniu poprzedniego wyroku wydanego w tejże sprawie. Wynika to stąd, że ocena prawna, która dotyczy stanu faktycznego, wykładni zarówno przepisów prawa materialnego i – co najważniejsze – procesowego, jest przez Sąd manifestowana w uzasadnieniu wyroku. Istotne dla rozpatrzenia niniejszej skargi ma więc ustalenie, że Sąd uchylając prawomocnym wyrokiem z 8 października 2024 r. poprzednie decyzje organów oraz orzekając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., jednoznacznie wypowiedział się na temat deficytów procesowych postępowania wyjaśniającego oraz tego, jakie konkretne czynności procesowe powinny zostać podjęte przy ponownym rozpatrzeniu sprawy. Co również istotne, Sąd sformułował czytelną ocenę prawną na tle mających w sprawie zastosowanie przepisów u.ś.r. Sąd w poprzednio wydanym wyroku przede wszystkim wskazał na konieczność ustalenia przyczyn, dla których matka strony korzysta z toalety przenośnej. Podkreślił, że przeprowadzony w sprawie wywiad środowiskowy nie wyjaśnia przyczyn tego stanu rzeczy, jak również, nie wskazuje z jakiego powodu w zakres czynności opiekuńczych strony wchodzi obowiązek kilkukrotnego w ciągu dnia usuwania nieczystości z przenośnej toalety. Nadto Sąd wskazał, że wspomniany środek dowodowy nie pozwalał na skontrolowanie wniosków pracownika socjalnego co do konieczności sprawowania całodobowej opieką nad matką strony. Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd uznał, że organy sanowały stwierdzone braki postępowania wyjaśniającego. Jednakże przyjęły na tym tle błędne konkluzje co do oceny prawnej zastanego stanu faktycznego. Przede wszystkim ustalono, że matka strony nie korzysta z toalety wydzielonej w pomieszczeniu, dlatego że jest usytuowana w odległości 7 metrów w linii prostej od fotela, w którym spędza dzień i nie jest w stanie samodzielnie przejść się do łazienki z uwagi na zwyrodnienie obu stawów biodrowych, bólu, przebytych chorób i ogólnego stanu zdrowia. Nie ma również możliwości przenieść mamy strony na wózek inwalidzki do łazienki z wc z powodu braku miejsca w łazience z wc. Toaleta przenośna jest umiejscowiona obok fotela, w którym jego matka spędza czas czytając i oglądając telewizję. Pracownik socjalny zawarł w wywiadzie środowiskowym własne wnioski, z których wynika, że matka strony nie jest osobą leżącą, lecz wymaga opieki osoby drugiej. Samodzielnie spożywa posiłki, wymaga pomocy w utrzymaniu higieny osobistej, przygotowaniu posiłków, utrzymaniu czystości w mieszkaniu, robieniu zakupów, regulowaniu opat za mieszkanie. Pracownik socjalny dodał, że korzysta z toalety przenośnej, która znajduje się przy łóżku. Nie jest pampersowana. Organ drugiej instancji nie kwestionował faktu, że z powodu wieku i licznych schorzeń matka strony wymaga pomocy osoby drugiej, jednak ustalony w toku postępowania stopień jej samodzielności i zakres czynności opiekuńczych jakich faktycznie wymaga w jego ocenie nie pozwalają na stwierdzenie, że istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowanym zatrudnieniem a sprawowaną opieką. Takie jednak konkluzje SKO wprost kolidują z wyrażoną przez Sąd oceną prawną w prawomocnym wyroku z 8 października 2024 r. Nie można stracić z pola widzenia, że Sąd wypowiedział się również co do zakresu prawnie relewantnych czynności opiekuńczych. Wskazał, że pojęcia opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie należy zawężać jedynie do czynności opiekuńczych w stosunku do osób leżących lub niezdolnych do jakiegokolwiek samodzielnego poruszania się czy samoobsługi. Także osoby, które nie są w takim stanie, mogą wymagać opieki lub asystowania w codziennych czynnościach w celu zapewnienia im egzystencji z zachowaniem względów godności człowieka (por. np. wyroki NSA z 2 sierpnia 2024 r., I OSK 2241/23 oraz 11 kwietnia 2025 r., I OSK 738/24). A zatem dokonana przez organy ocena zgromadzonego materiału dowodowego okazała się wybiórcza i jednostronna. SKO skoncentrowało się na badaniu konieczności wielokrotnego opróżniania przenośnego wc przez skarżącego. Przywołało fakt okazjonalnej pomocy znajomej matki strony na okoliczność braku sprawowania stałej opieki przez skarżącego (przy tym okoliczność ta nie wynika z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego na potrzeby niniejszego postępowania). Tymczasem organy konsekwentnie pomijają kluczową okoliczność, że matka strony jest blisko 90 letnią schorowana osobą, której możliwości ruchowe pozwalają jedynie na poruszanie się z pomocą balkonika jedynie pomiędzy fotelem a przenośnym wc. A zatem fakt, że nie jest ona osobą stale leżącą, czy też nie jest pampersowana, wcale nie wyklucza, że opieka sprawowana przez skarżącego ma charakter kwalifikowany i wyłącza podjęcie zatrudnienia. Sąd akcentuje, że nawet jeśli skarżący nie wykonuje w danym momencie bezpośrednio czynności opiekuńczych, bowiem nie wymaga tego stan i potrzeba matki, to pozostaje w tym czasie w dyspozycji osoby niepełnosprawnej, aby w każdej chwili służyć stosowną opieką i pomocą, co także, bez wątpienia, stanowi element sprawowanej opieki. Warto też odnotować, iż tak zwane czynności dnia codziennego, konieczne do wykonania w każdym gospodarstwie domowym, w połączeniu z działaniami stricte obsługowymi wobec niepełnosprawnego członka rodziny, stają się naturalnie bardziej czasochłonne i absorbujące, w związku z czym mogą wypełnić opiekunowi cały dzień (por. wyrok NSA z 11 lipca 2024 r., I OSK 1703/23). Wspomniane okoliczności warunkujące potrzebę udzielenia pomocy w codziennym funkcjonowaniu blisko 90 letniej matki mogą świadczyć, że skarżący jest w istotny sposób ograniczony czasowo i tym samym jest wyeliminowany z rynku pracy. Sąd podkreśla, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego sprowadza się do konieczności sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną. Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy (por.: P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych). Sprawowanie opieki, w powyższym rozumieniu tegoż pojęcia, nie musi oznaczać jednocześnie, że podopieczny nie może podejmować aktywności adekwatnych dla swego stanu zdrowia, w szczególności, że nie może mieć "czasu dla siebie". Podejmowanie takich aktywności nie podważa sprawowanej opieki, która winna być odpowiednią do charakteru istniejącej niepełnosprawności, potwierdzonej w orzeczeniu o niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika bowiem charakter i zakres stwierdzonej niepełnosprawności i orzeczeniem tym pozostają związane organy orzekające o świadczeniu pielęgnacyjnym. Stopnie niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany i lekki), rozróżnione i zdefiniowane zostały w art. 3 i art. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 573, ze zm.; dalej: u.r.z.s.). Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zatem faktem instytucjonalnym, a o tym jak należy rozumieć orzeczenie o stopniu niepełnosprawności rozstrzyga brzmienie przepisów ww. ustawy (por: uchwała siedmiu sędziów NSA z 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22). Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.r.z.s. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. W wypadku osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, konieczność sprawowania opieki, z uwagi na skutki naruszenia sprawności organizmu, oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem (§ 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności - Dz. U. z 2021 r. poz. 857). W świetle powyższego "faktu instytucjonalnego" nie budzi wątpliwości, że stan zdrowia matki skarżącego wskazuje na to, że wymaga ona opieki w zakresie, który uniemożliwia opiekunowi podjęcie zatrudnienia. Fakt samodzielnego wykonywania niektórych czynności przez matkę skarżącego, np. spożywania posiłków w żadnym wypadku nie dyskwalifikuje potrzeby sprawowania stałej opieki przez syna. Innymi słowy, ustalony w toku postępowania wyjaśniającego stopień (braku) jej samodzielności – wbrew odmiennym ocenom organów – jednoznacznie przesądza o konieczności sprawowania stałej opieki drugiej osoby. Niezależnie od tego Sąd – nawiązując do argumentacji przedstawionej w odpowiedzi na skargę - wskazuje, że z ewentualnego faktu podjęcie zawieszonej działalności gospodarczej po złożeniu wniosku o przyznanie świadczenia nie można wyprowadzać kategorycznej konkluzji, że w dacie rozpoznawania sprawy nie występował związek skutkowo-przyczynowy między rezygnacją z zatrudniania a koniecznością sprawowana opieki nad osobą niepełnosprawną. Okoliczność tą zawsze należy odnieść do realiów konkretnego przypadku. Tym bardziej, że wskazane przez SKO podjęcie zawieszonej działalności gospodarczej miałoby miejsce 2 czerwca 2025 r., czyli siedemnaście miesięcy po złożeniu wniosku o przyznanie świadczenia, oraz po kolejnych konsekwentnie negatywnych rozstrzygnięciach organów administracyjnych (zob. wyrok NSA z 11 lipca 2024 r., I OSK 1723/23). Taką sytuację należy więc odróżnić od przypadku w którym wnioskodawca podejmuje zatrudnienie zaraz po złożeniu wniosku o przyznanie świadczenia czytelnie manifestując tym samym brak związku skutkowo-przyczynowego między rezygnacją z zatrudniania a koniecznością sprawowana opieki (zob. wyrok NSA z 3 lipca 2025 r., I OSK 1838/23). Związku przyczynowo-skutkowego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., nie można rozumieć jako konieczności czasowej korelacji pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez wnioskodawcę, wystąpieniem niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki oraz złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Ocena spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być dokonywana na dzień złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Istotne jest bowiem, aby w tym dniu wnioskodawca spełniał ustawowe przesłanki do przyznania świadczenia (por. wyroki NSA z 2 sierpnia 2024 r., I OSK 2477/23 oraz z 11 grudnia 2024 r., I OSK 2973/23). Z powyższych względów Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zarówno zaskarżoną decyzję jak i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, które zostały wydane z naruszeniem art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 153 p.p.s.a. W toku ponownego rozpoznania sprawy, organy zobligowane będą rozstrzygnąć sprawę, uwzględniając stanowisko Sądu zgodnie z art. 153 p.p.s.a.