I PR 269/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN W. Sanetra.Sędziowie SN: A. Józefowicz (spr.), J. Kwaśniewski.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu w dniu 5 grudnia 1990 r. sprawy z powództwa J.U. i J.G. przeciwko Centrali Produktów Naftowych w K. o zapłatę na skutek rewizji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O. z dnia 5 kwietnia 1990 r., sygn. akt IV P 15/89oddala rewizję.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym wyrokiem z dnia 5 kwietnia 1990 r. Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O. oddalił powództwo J.U. i J.G. przeciwko Centrali Produktów Naftowych w K. o zapłatę kwot 3.518.000 zł i 1.790.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania przez pozwaną zawartych umów badawczo-rozwojowych i pozbawienia powodów uprawnień do partycypowania w nagrodach z funduszy efektów wdrożeniowych.Sąd Wojewódzki ustalił, że w dniu 4.02.1982 r. strona pozwana reprezentowana m.in. przez powoda J.U. zawarła umowę kupno-sprzedaży nr (...) z Instytutem Ciężkiej Syntezy Organicznej (...), której przedmiotem miała być sprzedaż zmodernizowanej technologii wytwarzania paliwa silnikowego typu etylina 78 na bazie komponentu do pirolizy i komponentu k-1. Strony umowy zagwarantowały Instytutowi udział w efektach ekonomicznych, uzyskiwanych z wdrożenia opracowania, a odpisy na fundusz efektów wdrożeniowych miały wynosić w I roku 8%, w II roku 6%, a w III roku 4% z przeznaczeniem po 50% dla ICSO i CPN. Stawki te zmieniono później aneksami.W dniu 17 lutego 1932 r. strona pozwana reprezentowana przez obu powodów zawarła umowę nr W-0234 z ICSC (...), której przedmiotem miała być modernizacja technologii i intensyfikacji produkcji paliwa silnikowego typu etylina 94 z zastosowaniem międzytrakcji ubocznego produktu destylacji benzolu konsowniczego oraz benzyny bazowej do wytwarzania etyliny 70. W umowie CPN zapewniła Instytutowi udział w efektach ekonomicznych, osiągniętych z wdrożenia technicznego.ICSO przekazał pozwanej zmodernizowaną technologię wytwarzania etyliny 94 w dniu 28 stycznia 1983 r., a technologię wytwarzania etyliny 78 - w dniu 19 lutego 1982 r.Autorzy wdrożenia produkcji etyliny 78 dokonali w dniach 5-15 marca 1982 r. podziału procentowego udziałów poszczególnych osób we wdrożeniu zmodernizowanej technologii w ten sposób, że powodowi J.U. przypadło 7%, a powodowi J.G. 5%.Autorzy wdrożenia produkcji etyliny 94 w dniu 19 stycznia 1983 r. dokonali procentowego podziału udziałów poszczególnych osób we wdrożeniu w ten sposób, że powodowi J.U. przypadło 12%, a powodowi J.G. 6%.Umowy były realizowane do końca III kwartału 1983 r., a powodowie i inni uprawnieni pracownicy strony pozwanej otrzymywali w tym okresie nagrody z funduszu efektów wdrożeniowych w ramach ustalonych umowami i uzgodnieniami.Na początku stycznia 1934 r. NIK zakwestionował nowatorski charakter stosowanej technologii produkcji etylin 78 i 94. Po ustaleniach kontroli dyrektor wstrzymał wypłaty z f.e.w. obu etylin. Druga kontrola, przeprowadzona w okresie od 3 lutego do 30 marca 1984 r. podniosła, że technologia opracowana przez Zespół wdrożeniowy była już znana i uznała za bezzasadne wypłacanie nagród z f.e.w.Kolejna kontrola NIK z maja 1984 r. zakwestionowała wyliczenie efektów wdrożeniowych technologii opracowania paliw silnikowych etyliny 78 i 94. Wadliwość wyliczenia polegała na nieuwzględnieniu podatku obrotowego, należnego z tytułu produkcji paliw na częściowo lub całkowicie nie opodatkowanej bazie surowcowej.W maju i początkach czerwca 1984 r. kontrola inspektora Izby Skarbowej w (...) W.P. ustaliła wysokość podatku obrotowego na kwotę 950.517.300 zł, co z kolei wpłynęło na wysokość zysku do podziału i ogólną rentowność przedsiębiorstwa. Odwołania strony pozwanej do dyrektora Izby Skarbowej w O. i Ministra Finansów okazały się bezskuteczne, jak również skarga do NSA. Propozycja powoda J.U. skierowana do jednostki nadrzędnej i właściwego Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego o wstrzymanie produkcji nie została uwzględniona.W styczniu 1985 r. rozpoczęły się pertraktacje między ICSO w B. a pozwaną CPN, które doprowadziły do rozwiązania umów wdrożeniowych. Ugodę tę zatwierdziła OKA (...), która w orzeczeniu z 23 maja 1985 r. stwierdziła, że wobec rozliczenia się stron umowy przestały obowiązywać.W międzyczasie organa ścigania wszczęły śledztwo w sprawie przestępczego wyłudzania pieniędzy w formie bezzasadnych wypłat z funduszu efektów wdrożeniowych. Wyrokiem z 31 marca 1988 r. Sąd Wojewódzki (...) uniewinnił powoda z zarzutów oskarżenia, a Sąd Najwyższy uznał, że opracowana przez ICSO technologia produkcji etyliny 94 jest nowym rozwiązaniem technicznym, stosowanym do obecnej chwili.Umowa o pracę z J.U. została rozwiązana w trybie art. 52 k.p.W 1988 r. SR uznał tę decyzję za bezprawną i zasądził odszkodowanie w wysokości 3-miesięcznych zarobków.Umowa o pracę z J.G. została rozwiązana w grudniu 1985 r. w trybie porozumienia między zakładami.W dniu 17 grudnia 1988 r. powodowie J.U. oraz 19 grudnia 1988 r. J.G. wystąpili do pozwanego o wypłatę zaległych nagród z funduszu efektów wdrożeniowych z tytułu produkcji etyliny 78 i 94 bez rezultatu.Pozew J.U. wpłynął do Sądu Wojewódzkiego w (...) 12 lutego 1989 r., a J.G. dnia 12 kwietnia 1989 r.Mając powyższe ustalenia na uwadze, Sąd Wojewódzki uznał, że powództwo nie zasługuje na uwzględnienie. Oceniając charakter prawny świadczeń z funduszu efektów wdrożeniowych Sąd Wojewódzki uznał, że mają one charakter nagród uznaniowych i nie stwarzają po stronie pracownika roszczenia o wypłatę świadczeń z tytułu udziału we wdrożeniu. W przepisach brak jest sprecyzowanych warunków przyznawania nagród, określenia wysokości tych nagród zadań premiowych i kryteriów, których spełnienie stwarzałoby po stronie pracownika roszczenie o wypłatę świadczenia oraz ścisłego kręgu osób uprawnionych.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego nie jest to świadczenie jednorazowe wypłacone częściami. Nagroda z f.e.w. nie ma nic wspólnego z nagrodą z prawa wynalazczego, o czym świadczy wyraźnie oddzielenie tych nagród w odrębnych aktach prawnych.Wypłaty nagród z f.e.w. uzależnione są od istnienia funduszu, z którego są wypłacane. Jeśli dochodzi do zaprzestania tworzenia tego funduszu, to wypłata nagród staje się niemożliwa. Każdy brak efektów (przejściowy czy stały) uzasadnia zaprzestanie tworzenia funduszu.Pracownik nie ma wpływu na tworzenie funduszu e.w., a wypłata nagrody całkowicie uzależniona jest od uznania zakładu pracy. Nie ma ona charakteru roszczeniowego za każdy kolejny okres jej wypłaty, gdyż zależy od wkładu pracy danego pracownika oraz jego wpływu na jakość, terminowość i efekty wykonywanej pracy. Zasada tworzenia funduszu i wybór sposobu jego wykorzystania w żadnym wypadku nie zależy od pracownika, współautora wdrożenia. W związku z tym nie służy mu roszczenie do przedsiębiorstwa o jej przyznanie na tej tylko podstawie, że już mu za pewien konkretny okres rozliczeniowy przyznano, Sąd nie podzielił opinii biegłego M.W. wyrażającej odmienny pogląd. Sąd Wojewódzki uznał za zasadny zarzut pozwanego przedsiębiorstwa, że w ostatecznym rozliczeniu zastosowanie technologii opracowanej w ICSO w B. nie przyniosło pozwanemu przedsiębiorstwu zysku, gdyż zostało ono obciążone podatkiem obrotowym, który zapłaciło.Sąd Wojewódzki uznał rozwiązanie umów wdrożeniowych przez zainteresowane zakłady bez zgody zainteresowanych pracowników za dopuszczalne. Umowy zawierały samodzielne podmioty gospodarcze i one były uprawnione do oceny ich efektów. Jednostki te samodzielnie modyfikowały umowy, a w końcu z braku efektów odstąpiły od nich.Decyzje, jakie zapadły, nie naruszały praw podmiotowych autorów wdrożenia do nagrody z tytułu jego realizacji. Nagroda była związana nie tyle z autorstwem wdrożenia, co z istnieniem funduszu efektów wdrożeniowych oraz odpowiednich decyzji rady pracowniczej i kierownictwa zakładu. Decyzje o rozwiązaniu umów przez pozwanego i ICSO została zaakceptowana przez OKA w Opolu, która badała zgodność rozwiązania umów z prawem i decyzji dotyczących wypłaconych sum.Na tle analizy § 31 art. 7 i 8 uchwały nr 282/Rm Sąd Wojewódzki uznał, że prawo do nagrody jest nierozerwalnie związane z pozostawaniem w zatrudnieniu. Zdaniem Sądu I instancji pogląd ten zaakceptował SN w postanowieniu o przekazaniu sprawy do Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (...), uznając, że sprawa dotycząca wypłaty nagrody z funduszu efektów wdrożeniowych jest sprawą ze stosunku pracy (art. 476 § 1 pkt 1 k.p.c.). W związku z tym, że umowa o pracę z J.U. została rozwiązana w 1984 r., zatem nastąpił upływ 3-letniego terminu przedawnienia jego roszczeń już na 2 lata przed wytoczeniem powództwa z mocy (art. 291 § 1 k.p.), pomimo bezprawności rozwiązania umowy o pracę, za które otrzymał odszkodowanie.Dalsze jego roszczenia, w tym żądanie nagród z f.e.w. za okres, kiedy już nie pracował, jest pozbawione podstaw prawnych. Podobnie powód J.G. wystąpił z żądaniem zasądzenia nagród z f.e.w. po upływie okresu przedawnienia, który minął w końcu grudnia 1988 r. w związku z rozwiązaniem umowy o pracę w grudniu 1985 r.Powyższy wyrok zaskarżyli powodowie w swej rewizji; zarzucili naruszenie przepisów prawa materialnego, w szczególności § 31 ust. 7 i 8 uchwały Nr 282 RM z dnia 30 grudnia 1982 r. (M.P. z 1983 r. Nr 4, poz. 25) i uchwały Nr 63 RM z 27 marca 1982 r. (M.P. Nr 10, poz. 72) oraz art. 118 k.c. przez błędną ich interminację.Ponadto skarżący zarzucili sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału co do okoliczności związanych z rozwiązaniem umów wdrożeniowych z datą wsteczną i pominięciem ustaleń, zawartych w prawomocnych ustaleniach sądów w sprawach II K 50/85, II KR 311/86, II K 47/87, VIII P 303/88 i X Pr 764/88 oraz dokonanie szeregu błędnych ustaleń faktycznych niezgodnie z zebranymi dowodami, które zostały obszernie wskazane w rozszerzonym uzasadnieniu do poszczególnych zarzutów rewizji z dnia 25 października 1990 r. Ponadto rewidujący zarzucili niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, w szczególności nieprzeprowadzenie dowodu z opinii biegłych specjalistów z zakresu wynalazczości i wdrożeń oraz ekonomisty, czy przedmiotowe wdrożenia przynoszą efekty ekonomiczne, a w szczególności pominięcie dowodu z opinii prof. dr hab. B.P. z Politechniki Wrocławskiej.Rewidujący wnosili o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji w innym składzie celem uzupełnienia materiału dowodowego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zasadniczą kwestią, która przede wszystkim wymaga rozważenia ze względu na jej decydujące znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, jest sprawą charakteru prawnego roszczeń obu powodów. Analizując ten problem, Sąd Wojewódzki miał na uwadze umowy, jakie zawarły między sobą w dniu 4 lutego 1982 r. i w dniu 17 września 1982 r. POPN "CPN" w K. i Instytut Ciężkiej Syntezy Organizacyjnej B., w których strony m.in. zobowiązały się do tworzenia funduszu efektów wdrożeniowych z przeznaczeniem na nagrody dla członków zespołu badawczo-wdrożeniowego. Załącznikami i aneksami do umowy c-224/82 i do umowy nr W/O-234 strony umów powołały zespoły badawczo-wdrożeniowe. Pracownicy - członkowie tych zespołów mieli otrzymywać z funduszu efektów wdrożeniowych, utworzonego na podstawie przepisów uchwały Nr 282 RM z dnia 30 grudnia 1982 r. w sprawie zasad finansowania prac badawczych oraz zasad działalności jednostek badawczych w 1983 r. (M.P. Nr 4, poz. 25 z 1983 r.) nagrody z tytułu bezpośredniego uczestnictwa we wdrażaniu wyniku pracy badawczych. W myśl przepisu § 31 ust. 7 tej uchwały utworzony w jednostce badawczej fundusz efektów wdrożeniowych przeznaczony był na nagrody dla autorów rozwiązań, których wdrożenie przyniosło efekty ekonomiczne, oraz dla osób bezpośrednio uczestniczących w realizacji pracy badawczej i w jej wdrożeniu, zatrudnionych w danej jednostce badawczej, w przedsiębiorstwie wdrożeniowym lub jednostkach współpracujących.Rozważając przepisy § 31 powołanej uchwały RM, Sąd Wojewódzki doszedł do przekonania, że omówione nagrody są związane z przymiotem postanowienia pracownika w zatrudnieniu, a roszczenia należą się pracownikom jedynie za okres pozostawania w zatrudnieniu. Na tym tel Sąd Wojewódzki uznał, że żądanie obu powodów dochodzone w niniejszej sprawie mają charakter roszczeń w stosunku pracy. Ustalenie to - zdaniem Sądu Najwyższego - należy uznać za trafne i przekonywająco uzasadnione.Sąd Wojewódzki powołał się przy tym na akceptację tego poglądu, wyrażoną w niniejszej sprawie w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego w dniu 8 września 1939 r., w którym wyrażono pogląd, że sprawa dotycząca wypłaty nagrody z funduszu efektów wdrożeniowych jest sprawą ze stosunku pracy (art. 476 § 1 pkt 1 k.p.c.). Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela ten pogląd i uznaje, że koncepcja cywilnoprawnego charakteru tych roszczeń, prezentowana w rewizji powodów, nie jest uzasadniona. Należy bowiem uznać, że postanowienia zawarte w wyżej wymienionych umowach między zakładami pracy, zatrudniającymi pracowników powołanych do zespołów, określają dodatkowe uprawnienia pracowników, uczestniczących w pracach badawczo-wdrożeniowych do nagród, określonych w przepisach powołanej wyżej uchwały nr 282 RM.Zdaniem Sądu Najwyższego treść tych uprawnień może być skonkretyzowana w drodze odrębnych umów, opartych na przepisach powyższej uchwały. Oznacza to, że treść tych przepisów oraz ewentualnych umów lub dodatkowych klauzul autonomicznych do umów o pracę, zawartych między zakładem pracy a pracownikami, współkształtuje treść stosunku pracy i uprawnień pracowniczych. W związku z tym fundusz efektów wdrożeniowych należy potraktować jako jeden z rodzajów funduszów premiowych, ustanowionych przez zakład pracy w umowach wdrożeniowych na rzecz pracowników bezpośrednio uczestniczących w pracach wdrożeniowych wyników prac badawczych. Świadczenie z funduszu efektów wdrożeniowych jest rodzajem premii i świadczeniem ze stosunku pracy. Uczestnictwo w pracach wdrożeniowych stanowi bowiem realizację obowiązków pracowniczych, wynikających ze stosunku pracy. Okoliczność, że uczestniczą w tych pracach także osoby trzecie (nie związane stosunkiem pracy), nie ma istotnego znaczenia dla oceny prawnego charakteru tej premii w przypadku, gdy przysługuje ona pracownikowi za wykonywaną pracę w ramach obowiązku pracowniczego, dodatkowo skonkretyzowanego przez zakład pracy. Pracownik jest obowiązany bowiem z mocy art. 100 § 2 pkt 2 k.p. dążyć do uzyskiwania w pracy jak najlepszych wyników i przejawiać w tym celu odpowiednią inicjatywę. W przypadku powoda dyrektora zakładu pracy, obowiązek zagospodarowania benzyny w sposób racjonalny ciążył na nim ze względu na jego powinność dbałości o interesy zakładu pracy w celu zapobieżenia szkodzie. Realizacja tej powinności powoda mieściła się w ramach jego obowiązków pracowniczych wynikających z pełnionej funkcji kierowniczej.Ponadto przepisy powołanej wyżej uchwały posługują się pojęciem pracownika zatrudnionego w jednostce badawczej lub przedsiębiorstwie wdrażającym albo w jednostce uspołecznionej i uczestniczącego we wdrożeniu, co wskazuje na to, że chodzi tu o realizację praw i obowiązków pracowniczych w ramach stosunku pracy. Uprawnienia do nagrody z funduszu efektów wdrożeniowych przysługują zasadniczo pracownikom. Powołanie dodatkowo do zespołu wdrożeniowego specjalisty nie związanego stosunkiem pracy z zakładem realizującym prace badawcze oraz wdrożenie wyników tych prac, nie zmienia charakteru prawnego uprawnień, przysługujących pracownikom.W tym świetle roszczenie o nagrodę pracownika autora (współtwórcy) rozwiązań (nie chronionych patentem), których wdrożenie przyniosło wymierne efekty ekonomiczne, będącego członkiem zespołu bezpośrednio współdziałającego w realizacji pracy badawczej oraz w jej wdrożeniu ma charakter roszczenia ze stosunku pracy.Roszczenie to jest sprawą z zakresu prawa pracy (art. 476 § 1 pkt 1 k.p.c.) bez względu na to, czy wynika z odrębnej dodatkowej umowy z pracownikiem o pracę wdrożeniową, czy też z autonomicznej klauzuli mieszczącej się bezpośrednio w umowie wdrożeniowej, zawartej między zakładami pracy tworzącymi fundusz efektów wdrożeniowych i podejmujących realizację wyników prac badawczych, z mocy której pracownik uczestniczy w pracach wdrożeniowych jako członek zespołu wyznaczonego przez zakład pracy do wykonywania skonkretyzowanych prac.Mając to na uwadze, Sąd Najwyższy doszedł do przekonania, że Sąd Wojewódzki prawidłowo zastosował w sprawie przepis art. 291 § 1 k.p. w sytuacji, gdy roszczenia o nagrodę dochodzone w niniejszej sprawie uległy przedawnieniu. Oddalając powództwo, Sąd Wojewódzki trafnie rozstrzygnął sprawę. Zaskarżone orzeczenie nie narusza powołanych w rewizji przepisów prawa materialnego, w tym także przepisu art. 118 k.c., który nie ma w niniejszej sprawie zastosowania. W tym świetle zarzut rewizji naruszenia prawa materialnego okazuje się bezzasadny.W związku z tym, że powództwo w niniejszej sprawie nie może być uwzględnione z powodu przedawnienia dochodzonego roszczenia, zbędne jest zatem rozważanie zasadności pozostałych zarzutów rewizyjnych, których nawet uwzględnienie nie mogłoby odnieść żadnego skutku w sprawie. Wyjaśnienie aspektów prawnych sprawy na podstawie prawidłowych ustaleń faktycznych Sądu I instancji, wskazuje na to, że Sąd ten wyjaśnił wszystkie istotne okoliczności sprawy, niezbędne do jej prawidłowego rozstrzygnięcia. Na tle powyższych rozważań okazuje się, że rewizja jest bezpodstawna. Dlatego Sąd Najwyższy na zasadzie art. 387 k.p.c. orzekł jak w sentencji.