III CRN 298/86

SentencjaSąd Najwyższy przy udziale Prokuratora Prokuratury Generalnej po rozpoznaniu w dniu 29 stycznia 1987 r. sprawy z powództwa Janusza P. przeciwko Wydawnictwu “K. i W." o 132 888 zł, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministerstwa Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego PRL, od wyroku Sądu Najwyższego Izba Cywilna i Administracyjna w W. z dnia 15 kwietnia 1986 r., I CR 435/85 - uchylił zaskarżony wyrok Sądu Najwyższego w W. z dnia 11 lipca 1985 r. I C 750/85; zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę - 5 356 zł tytułem zwrotu kosztów procesu za instancję rewizyjną.Uzasadnienie faktyczneW powództwie wytoczonym przeciwko Wydawnictwu “K. i W." powód Janusz P. żądał zasądzenia od strony pozwanej kwoty 132 888 zł od 30 sierpnia 1984 r. Dla uzasadnienia tego żądania powód przytoczył, że w dniu 22 lutego 1984 r. strony zawarły umowę wydawniczą dotyczącą wznowienia utworu “Ze 101 frontowych nocy".Honorarium autorskie ustalono w kwocie 664 440 zł. Podstawę prawną dochodzonego roszczenia stanowi rozporządzenie Rady Ministrów z 9 lipca 1984 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie zawierania i wykonywania umów wydawniczych o wydanie utworów w formie książkowej oraz zasad i stawek wynagrodzenia za te utwory (Dz. U. Nr 40, poz. 212), w świetle którego powodowi przysługuje roszczenie o zwiększenie honorarium autorskiego o 20%, którego wypłaty strona pozwana odmawia.Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa, zarzucając, że obowiązująca w sprawie swoboda kształtowania treści umów w granicach przepisów prawnych nie została w tym przypadku uchylona ani ograniczona, ustawodawca bowiem nie dokonał ingerencji w treści zwartych umów, lecz ustanowił jedynie nowe granice stawek, stwarzając możliwość zawieranie lub zmiany umów z uwzględnieniem nowych stawek. Możliwość zawarcia lub zmiany umowy na nowych zasadach należy odróżnić od obowiązku w tym zakresie.Wyrokiem z 11 lipca 1985 r. I C 750/85 Sąd Wojewódzki w W. zasądził Wydawnictwu “K. i W." w W. na rzecz powoda dochodzoną kwotę 132 888 zł z 8% od 30 sierpnia 1984 r.Sąd Wojewódzki ustalił, że umowa wydawnicza została zawarta przed wejściem w życie wspomnianego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z 9 lipca 1984 r. (Dz. U. Nr 40, poz. 212). Do każdej stawki wynagrodzenia, a nie tylko stawek skrajnych, odnosi się przepis § 1 cytowanego rozporządzenia o podwyższeniu stawek o 20%. Celem tego przepisu, jak i całego rozporządzenia było podniesienie wynagrodzeń autorskich twórcom. Podwyższenie stawek określonych w umowach zawartych po dniu 1 stycznia 1984 r. ma charakter obligatoryjny.Od wyroku Sądu Wojewódzkiego wniosło rewizję pozwane Wydawnictwo, domagając się zmiany i oddania powództwa. W postępowaniu rewizyjnym wzięła udział zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego Prokuratora Generalnego, jej Przedstawiciel wniósł o oddalenie rewizji.Sąd Najwyższy wyrokiem z 15 kwietnia 1986 r. I CR 434/85 zmienił zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego i powództwo oddalił. Rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego jest wynikiem wykładni, stosownie do której stawki wynagrodzeń autorskich, ustalone w umowach wydawniczych o wydanie i wykonanie utworów w formie książkowej, zawartych w czasie od 1 stycznia 1984 r. do 29 sierpnia 1984 r. nie uległy - na mocy § 2 ust. 1 w związku z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 9 sierpnia 1984 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie zasad zawierania i wykonywania umów wydawniczych o wydanie utworów w formie książkowej i stawek wynagrodzeń za te utwory (Dz. U. Nr 40, poz. 212) - podwyższeniu o 20%, jeśli mieszczą się one w ramach tabeli wynagrodzeń autorskich wprowadzonych przez te rozporządzenie; w przeciwnym zaś razie autorowi przysługuje roszczenie o wynagrodzenie wynikającej z dolnej podwyższonej stawki, określonej w powyższej tabeli (art. 33 § 2 Pr. aut., art. 58 § 3 kc).W rewizji nadzwyczajnej od powyższego wyroku Sądu Najwyższego Minister Sprawiedliwości wnosi o uchylenie tego wyroku i oddalenie rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w W. z 11 lipca 1985 r. I C 750/85. Oprócz tego rewizję nadzwyczajną złożył Prokurator Generalny PRL, zgłaszając identyczny wniosek o uchylenie wyroku Sądu Najwyższego i oddalenie rewizji od zmienionego przez Sąd Najwyższy wyroku Sądu Wojewódzkiego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Powoływane w niniejszej sprawie zarówno przez obie strony procesu, jak i przez oba orzekające Sądy, Sąd Wojewódzki i sąd Najwyższy, przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z 9 lipca 1984 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie zasad zawierania i wykonywania umów wydawniczych o wydanie utworów w formie książkowej oraz zasad i stawek wynagrodzeń za te utwory (Dz. U. Nr 40, poz. 212) nie mogą być uznane za przepisy prawne, mające bez reszty charakter jednoznaczny. Gdyby tak się rzecz miała, to nie byłoby oczywiście podstaw do rozbieżnej ich wykładni w praktykach wydawniczych i w orzecznictwie Sądów. Z tego też względu niezbędna jest ich wykładnia z uwzględnieniem przedmiotu regulacji prawnej, właściwej ratio legis i całego systemu metod wykładni prawa.W rozważaniach interpretacyjnych wstępnie należy wyeliminować pewne założenia, do których konstruowania nie ma żadnych uzasadnionych racji. Nie ma w szczególności podstaw do traktowania przepisów powołanego rozporządzenia jego przepisów “płacowych". Przepisy płacowe związane są z innym reżimem stosunków prawnych. Autor zaś otrzymuje wynagrodzenia autorskie. Jego podstawą są przepisy należące do dziedziny Prawa autorskiego.Nie można w żadnej mierze ani pod względem formalnoprawnym, ani też pod względem merytorycznym utożsamiać obu różnych w istocie dziedzin prawa: Prawa pracy i Prawa autorskiego. Z tej też racji nieuzasadnione jest odwoływanie się do polityki socjalnej Państwa mającej się wyrażać tylko w “podwyższaniu najniższych wynagrodzeń" pracowników. Nie ma oparcia w obowiązujących normach prawnych eliminowanie możliwości kształtowania przez ustawodawcę zróżnicowanego normowania w różnych domenach stosunków prawnych - stosownie do ich swoistych cech charakterystycznych.Ustalenie w procesie wykładni raio legis przepisów odgrywa doniosłą rolę zwłaszcza wówczas, gdy poddawane zabiegom interpretacyjnym przepisy prawne są bardzo lapidarne w swojej treści tak, jak w rozważanym wypadku. Słusznie też w rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości akceptuje się to, że celem podstawowym tej regulacji była poprawa trudnej sytuacji materialnej twórców, wynikającej z jednej strony ze stałego wzrostu cen, z drugiej zaś stałego wzrostu płac, nie tylko minimalnych, pracowników, a także dochodów innych grup ludności. Uwzględniono zatem zgłaszane postulaty Związku Literatów Polskich stworzenia odpowiednich warunków i właściwej rangi twórców, których w większości wypadków podstawowym źródłem utrzymania były honoraria z umów wydawniczych. Z tego względu podwyższanie stawek z mocą wsteczną miało swoisty charakter waloryzacji honorariów autorskich za utwory będące w toku realizacji. Upatrywanie zatem celu podwyższenia z mocą wsteczną honorariów tylko w najniższej stawce odbiera społeczne znaczenie tej regulacji.Oprócz tego zasadnie wywodzi Prokurator Generalny PRL, że wykładnia przyjęta przez Sąd Najwyższy w wyroku wydanym w Składzie Trzech Sędziów prowadziłaby do tego, że doszłoby do niepożądanej i nie zamierzonej przez ustawodawcę sytuacji, jednocześnie szkodliwej dla rozwoju twórczości literackiej, iż dzieła zaliczane do wybitnych wynagradzane byłyby w rzeczywistości niżej od innych dzieł tylko dlatego, że zawarcie umowy rozdziela okres kilku miesięcy. Takiej niepożądanej sytuacji zapobiega treść § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 9 lipca 1984 r. przez nakazanie zastosowania podwyższonych stawek do umów zawartych po dniu 1 stycznia 1984 r. Dodatkowym argumentem może być także stwierdzenie, że skoro rozporządzenie wchodziło w życie dopiero w II połowie roku 1984, ustawodawca poprzez § 2 ust. 1 jednolitymi zasadami wynagrodzenia objął wszystkie umowy zawarte od początku tego roku.Z klasycznych ogólnych reguł interpretacyjnych wynika, że jeżeli w samej normie nie jest dokonane zróżnicowanie, to nie ma też podstaw do wykładni wprowadzającej rozróżnienie (lege non distinguente nec nostrum est distinguere). W świetle tej zasady nie ma podstaw do tego, aby w tekście przepisów powołanego rozporządzenia, nie czyniących żadnych rozróżnień pod względem podmiotowym, dopatrywać się podstaw do wniosku, iż podwyższeniu z urzędu podlegają tylko stawki w tych umowach, w których ich wysokość nie odpowiada dolnej granicy ustanowionej rozporządzeniem z 9 lipca 1984 r. W konsekwencji są podstawy do stwierdzenia, że wprowadzona § 2 ust. 1 rozporządzenia zmiana dotyczy stosunków prawnych powstałych na podstawie wszystkich umów wydawniczych zawartych po dniu 1 stycznia 1984 r.Przepisy prawne regulujące określone stosunki prawne z mocą wsteczną podlegają wykładni według powszechnie przyjętych reguł, skoro już ustawodawca (uprawniony organ normotwórczy) decyduje się na nadanie przepisom prawnym brzmienia wskazującego na ich moc wsteczną. Nie ma podstaw do zapatrywania, że z racji swej natury przepisy obowiązujące z mocą wsteczną, “nie podlegają wykładni rozszerzającej". Istota rozważanego zagadnienia nie w tym się wyraża. Problem wykładni “rozszerzającej", podniesiony w zaskarżonym obecnie prawomocnym wyroku, jest wynikiem nietrafnego założenia, że analizowane przepisy zapewniają dalsze uprawnienia w sferze honorariów autorskich tylko, jeżeli stawki wynagrodzeń autorskich nie mieszczą się w ramach tabeli wynagrodzeń autorskich wprowadzonych przez powołane rozporządzenie.Nie można wyciągnąć żadnych wniosków - dla uzasadnienia odmiennej niż przyjęta przez Sąd Najwyższy w Składzie Siedmiu Sędziów wykładnia - ze sformułowania “stawki wynagrodzenia". “Stawki wynagrodzenia" ustalone są w drodze przepisów prawnych. Według art. 33 § 1 Prawa autorskiego zasady i stawki wynagrodzenia twórców mogą być określone przez Radę Ministrów. Jednocześnie § 2 art. 33 Prawa autorskiego stanowi, że postanowienia umowne sprzeczne z przepisami wydanymi na podstawie § 1 tegoż artykułu są nieważne. Jakkolwiek zatem delegacja dla Rady Ministrów, zamieszczona w cyt. § 1 art. 33, ma charakter fakultatywny, to jednak w razie skorzystania przez Radę Ministrów z tej delegacji ustalone przez nią zasady i stawki wynagrodzenia twórców mają charakter norm prawnych bezwzględnie obowiązujących. Odnosi się to także do wszelkich zmian tych zasad lub stawek wprowadzonych w drodze nowelizacji rozporządzenia, które je określiło, a więc także zmiany stawek wprowadzonych rozporządzeniem z 9 lipca 1984 r. Przepisy mające taki charakter w wypadku podwyższenia stawek wynagrodzenia i odnoszenia ich do określonych umów (§ 2 ust. 1 rozporządzenia) - stanowią podstawę prawną Prawa podmiotowego i wynikających z niego roszczeń. Z ujętego w ten sposób uregulowania prawnego wynika obowiązek wydawców podwyższenia wynagrodzeń autorskich.W konsekwencji niewypłacenie podwyższonego honorarium autorskiego uzasadniało uwzględnienie powództwa przez Sąd Wojewódzki.Z tych wszystkich względów należy dojść do wniosku, że stawki wynagrodzenia, określone w § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 9 lipca 1984 r. (Dz. U. Nr 40, poz. 212), podwyższone o 20%, stosuje się do “umów (§ 2 ust. 1), a nie tylko do umów, w których ustalono stawkę niższą od podwyższonej o 20% stawki minimalnej".W tym stanie rzeczy - stwierdzając rażące naruszenie przepisów art. 390 § 1 kpc w zw. z § 1 i § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 9 lipca 1984 r. o zmianie rozporządzenia w sprawie zasad zawierania i wykonywania umów wydawniczych o wydanie utworów w formie książkowej oraz zasad i stawek wynagrodzenia za te utwory (Dz. U. Nr 40, poz. 212) - należało orzec jak w sentencji niniejszego wyroku.Wyrok Sądu Najwyższego w Składzie Siedmiu Sędziów jest wynikiem uwzględnienia rewizji nadzwyczajnych obu skarżących, którym przysługuje samoistne uprawnienie do wnoszenia rewizji nadzwyczajnych.