1 CO 16/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: W. Święcicki, M. Lisiewski, B. Dobrzański, J. Marowski, F. Błahuta (sprawozdawca), K, Lipiński.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał na posiedzeniu jawnym przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 Sędziów Sądu Najwyższego pytanie prawne wynikłe z powództwa Mariana S. przeciwko Helenie-Kazimierze W. o rozwód:"Czy przepis art. 30 § 1 kod. rodz. ma zastosowanie w przypadku, gdy rozkład pożycia małżeńskiego został spowodowany przyczynami leżącymi wyłącznie po stronie małżonka żądającego rozwodu, z których jedne są przez niego zawinione, inne zaś nie zawinione?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Jeżeli przyczyny rozkładu pożycia małżonków zachodzą wyłącznie po stronie powoda i jedne z nich są zawinione, a inne nie zawinione - przepis art. 30 § 1 k.r. stoi na przeszkodzie udzieleniu rozwodu bez zgody drugiego małżonka, chyba że okoliczności sprawy uzasadniają pogląd, iż same nie zawinione przyczyny spowodowały zupełny i trwały rozkład pożycia stron i w ten sposób uzasadniałyby orzeczenie rozwodu".Uzasadnienie faktyczneWedług przepisu art. 30 § 1 k.r. "rozwód nie może być orzeczony, jeżeli żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, chyba że drugi małżonek wyrazi zgodę na rozwód". Uchwała Całej Izby Cywilnej z dnia 28.V.1955 r. sygn. I CO. 5/55 zawierająca wytyczne w zakresie stosowania art. 29 k.r. wyjaśniła, że zakaz powyższy dotyczy wypadków, kiedy po stronie pozwanego nie ma żadnych powodów rozkładu pożycia ani zawinionych, ani nie zawinionych, nie dotyczy natomiast wypadków, kiedy po stronie pozwanej istnieje nie zawiniona ważna przyczyna rozkładu (choćby powód rozkład pożycia zawinił).Z przedstawionego składowi 7 sędziów pytania wynika wątpliwość, czy zakaz z art. 30 § 1 k.r. dotyczy również sytuacji, kiedy po stronie pozwanej nie zachodzi żadna przyczyna rozkładu, po stronie zaś powodowej zachodzą przyczyny zawinione i nie zawinione.Chcąc rozstrzygnąć postawione zagadnienie należy mieć na względzie, że nie tylko mogą być różne przyczyny rozkładu, ale że i przy konkurencji przyczyn różny może być wpływ poszczególnych przyczyn na spowodowanie rozkładu pożycia stron. W szczególności przyczyny zawinione przez powoda mogą być tak poważne, że są podstawy do uznania, iż same one spowodowałyby rozkład pożycia stron, także jeśliby nie zaszły przyczyny nie zawinione, podczas gdy przyczyn nie zawinionych nie można uznać za tak poważne, i odwrotnie, tak właśnie poważnymi maga być przyczyny nie zawinione, podczas gdy przyczyny zawinione należy uznać za mniej poważne, wreszcie może zajść wypadek, że zarówno przyczyny zawinione, jak i nie zawinione należy uznać za tak poważne, iż jedne niezależnie od drugich spowodowałyby rozkład pożycia.W pierwszym wypadku w istocie przyczyną rozkładu są przyczyny zawinione, zakaz art. 30 § 1 k.r. należy zatem uznać za obowiązujący. Odwrotnie, jeśli przyczyna zawiniona sama nie byłaby w stanie spowodować rozkładu pożycia stron, to nie ma podstaw do uznania, żeby w istocie rozkład pożycia stron ona spowodowała. Przepis art. 30 § 1 k.r. nie stałby zatem na przeszkodzie udzieleniu rozwodu bez zgody strony pozwanej.W wypadku gdy przyczyny zawinione i nie zawinione, zachodzące po stronie powoda, są równie poważne, istnieje sytuacja analogiczna do wypadku rozstrzygniętego przez powołane wytyczne: konkurencji przyczyny zawinionej istniejącej po stronie powodowej i nie zawinionej istniejącej po stronie pozwanej. Analogia ta nakazuje analogiczne rozstrzygnięcie.Dalsze uzasadnienie takiego rozstrzygnięcia wynika z treści uchwały Całej Izby Cywilnej z dnia 26.IV.1952 r. sygn. C. Prez. 798/51, obejmującej wytyczne w zakresie stosowania art. 30 k.r. Jak wyjaśniają te wytyczne w cz. V ust. 5, "zakaz orzekania rozwodu, ustanowiony w art. 30 § 1 k.r., płynie nie z troski o utrzymanie związku małżeńskiego, który jest już faktycznie martwy i zadań swych nie spełnia, lecz podyktowany został względami społecznymi wymagającymi przeciwstawienia się samowolnemu zrywaniu małżeństw i uzasadniającym ujemną ocenę postępowania małżonka winnego rozkładu pożycia".Przyczyny nie zawinione, które uzasadniają pogląd, iż same one spowodowałyby rozkład pożycia stron, są to z reguły przyczyny dużej wagi, jak impotencja, choroba psychiczna czy nie zawinione rozłączenie. Ani nie uzasadniają one ujemnej oceny małżonka, po którego stronie zachodzą, ani nie można uznać, żeby odmowa rozwodu w takich wypadkach dodatnio wpłynęła na zapobieżenie rozkładowi pożycia na skutek takich przyczyn. Jeżeli zaś równocześnie konkurują przyczyny zawinione, to należy mieć na względzie, że zawinione postępowanie z reguły w znacznym stopniu będzie uwarunkowane nie zawinionym stanem i że nawet samowolne zerwanie przez chorego czy przymusowo rozłączonego pożycia małżeńskiego nie wywoła ujemnej oceny mas pracujących.W konsekwencji należy uznać, że są podstawy do rozumienia wyrażenia art. 30 § 1 k.r. "wyłącznie winnej" w ten sposób, że przyczyny rozkładu pożycia stron zachodzą tylko po stronie powodowej i że są to tylko przyczyny zawinione, bo przyczyny nie zawinione same przez się nie spowodowałyby zupełnego i trwałego rozkładu pożycia stron.Z tych powodów udzielono odpowiedzi jak w sentencji.