1 CO 33/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: W. Święcicki, B. Dobrzański, Z. Wiszniewski (sprawozdawca), S. Gross, J. Majorowicz, A. Meszorer.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał na posiedzeniu w dniu 9 listopada 1959 r. przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 Sędziów pytanie prawne wynikłe z powództwa Eugeniusza P. przeciwko Ministerstwu Spraw Wewnętrznych o odszkodowanie:"Czy przepis art. 5 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych może być stosowany także w sytuacji, gdy powództwo zostało wytoczone po upływie terminu rocznego przewidzianego w art. 6 ust. 1 tej ustawy, a w szczególności czy może być stosowany w sytuacji, gdy poszkodowany, który wystąpił przed upływem tego terminu do Komisji Międzyresortowej przy Urzędzie Rady Ministrów dla spraw pomocy osobom rehabilitowanym, został już po upływie tego terminu pouczony o właściwości dochodzenia roszczenia na drodze sadowej?"Sąd Najwyższy udzielił i postanowił wpisać da księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Jeżeli powództwo przeciwko Państwu o wynagrodzenie szkody, która została wyrządzona przed dniem wejścia w życie ustawy z 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych (Dz. U. Nr 54, poz. 243), a za którą Państwo w owym czasie nie ponosiło odpowiedzialności, zostało wytoczone po upływie terminu określonego w art. 6 ust. 1 tej ustawy, przepis art. 5 powołanej ustawy nie może stanowić podstawy uwzględnienia powództwa".Uzasadnienie faktyczneZałożeniem pytania przedstawionego składowi siedmiu sędziów jest to, że powództwo o wynagrodzenie szkody, która została wyrządzona przed wejściem w życie ustawy z 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych (Dz. U. Nr 54, poz. 234), a za którą Państwo w owym czasie nie ponosiło odpowiedzialności, zostało wytoczone po upływie terminu rocznego przewidzianego w art. 6 ust. 1 tej ustawy. Chodzi o to, czy taka sytuacja może się mieścić w hipotezie normy art. 5 powołanej ustawy, czy zatem ten ostatni przepis może stanowić podstawę uwzględnienia powództwa odszkodowawczego po upływie terminu z art. 6 ust. 1, przy czym "względy słuszności", o których mowa w tym przepisie, miałyby ewentualnie wynikać z faktu poprzedniego zwrócenia się poszkodowanego do Komisji Międzyresortowej dla pomocy osobom rehabilitowanym.Do odpowiedzialności Państwa za szkodę wyrządzoną przez funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu powierzonych mu czynności stosuje się - zgodnie z art. 5 powołanej ustawy - przepisy prawa cywilnego. A zatem jeżeliby nie istniał przepis art. 5 ustawy z 15.XI.1956 r., odpowiedzialność Państwa zachodziłaby tylko wówczas, gdy wynikałaby z podstawy przewidzianej w przepisach prawa cywilnego, a więc w szczególności, gdy zachodziłaby odpowiedzialność za winę albo ewentualnie odpowiedzialność za ryzyko. Ustawa z 15.XI.1956 r. idzie jednak dalej i w zakresie objętym przepisem art. 1 uzupełnia przepisy prawa cywilnego, głosząc w art. 5, że "nawet w razie braku podstaw odpowiedzialności Państwa według przepisów prawa cywilnego" powstaje roszczenie odszkodowawcze, jeżeli - obok dalszych warunków - "za naprawieniem szkody przemawiają względy słuszności". A zatem obok podstaw odpowiedzialności według przepisów prawa cywilnego ustawa kreuje w art. 5 dalszą, samoistną podstawę odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych, a mianowicie "słuszność". W tym właśnie wyczerpuje się treść art. 5 ustawy z 15.XI.1956 r.Drugi z powołanych w pytaniu przepisów, mianowicie art. 6 ust. 1 ustawy z 15.XI.1956 r., jest normą międzyczasową. Stwarza on odpowiedzialność Państwa także za te szkody, które zostały wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych przed dniem wejście w życie powołanej ustawy, a za które Państwo w owym czasie nie ponosiło odpowiedzialności, z tym jednak ograniczeniem, że poszkodowany może dochodzić od Państwa wynagrodzenia takiej szkody nie później niż w ciągu roku od dnia wejścia w życie tej ustawy. A więc niezależnie od tego, czy w takim wypadku powództwo oparte jest na zasadzie winy, ryzyka czy słuszności, powinno ono być wytoczone w powyższym terminie.Przedmiot przepisu art. 5 i art. 6 ust. 1 ustawy z 15.XI.1956 r. jest więc zupełnie różny. Art. 5 dotyczy podstaw roszczenia odszkodowawczego względem Państwa, natomiast intertemporalny przepis art. 6 ust. 1, nadając ustawie moc wsteczną, zakreśla zarazem termin dochodzenia wynagrodzenia dawniejszych szkód, za które Państwo dotychczas nie ponosiło odpowiedzialności. Jest oczywiste, że to ostatnie ograniczenie zawarte w art. 6 ust. 1 stosuje się również do powództw odszkodowawczych opartych wyłącznie na zasadzie słuszności (art. 5). W pytaniu przedstawionym składowi siedmiu sędziów chodzi jednak nie o to, czy art. 6 ust. 1 ma zastosowanie do powództw z art. 5 ustawy z 15.XI.1956 r., lecz o możliwość kierunku przeciwnego, a mianowicie o możliwość stosowania przepisu art. 5 do powództwa wytoczonego po terminie z art. 6 ust. 1. Pytanie brzmi bowiem w gruncie rzeczy następująco:Czy "brak podstaw odpowiedzialności według przepisów prawa cywilnego" (art. 5 ustawy z 15.XI.1956 r.) zachodzi również w wypadku, gdy powództwo o wynagrodzenie szkody, która została wyrządzona przed wejściem w życie powołanej ustawy, a za którą w owym czasie Państwo nie ponosiło odpowiedzialności, zostało wytoczone po upływie terminu zakreślonego przepisem art. 6 ust. 1 tej ustawy?Odpowiedź przecząca na to pytanie wypływa już z tego, że ustawa z 15.XI.1956 r., mówiąc o "przepisach prawa cywilnego", ma na myśli przepisy powszechnego prawa cywilnego (w szczególności zatem kodeks zobowiązań), a nie swoje własne przepisy.Wynika to z całą oczywistością nie tylko z art. 3, ale przede wszystkim z art. 5, w którym ustawa wyraźnie przeciwstawia swą własną normę "przepisom prawa cywilnego" jako przepisom spoza swego obrębu. W wypadku wytoczenia powództwa po upływie terminu z art. 6 ust. 1 ustawy z 15.XI.1956 r. nie chodzi o żaden "brak" z punktu widzenia przepisów powszechnego prawa cywilnego. Obojętna jest bowiem podstawa odpowiedzialności Państwa, na jakiej oparte jest spóźnione powództwo. Nie "brak podstaw odpowiedzialności Państwa, według przepisów prawa cywilnego" przeciwstawia się uwzględnieniu spóźnionego powództwa, lecz zakaz zawarty w samej ustawie, a mianowicie w przepisie art. 6 ust. 1, który zakreśla termin dochodzenia wynagrodzenia dawniejszych szkód.Z powyższego wynika, że sytuacja przedstawiona na wstępie (wytoczenie powództwa po terminie z art. 6 ust. 1) nie mieści się w ogóle w hipotezie art. 5 ustawy z 15.XI.1956 r. Ten ostatni przepis bynajmniej nie głosi, jakoby odszkodowanie mogło być "ze względów słuszności" zasądzone także wówczas, gdy sama ustawa z 15.XI.1956 r. wyłącza zasądzenie. Treść bowiem art. 5 ustawy z 15.XI.1956 r. - jak już wyżej wskazano - wyczerpuje się w tym, że uzupełnia on przepisy powszechnego prawa cywilnego o tyle, iż w razie braku podstaw odpowiedzialności Państwa według tych przepisów - słuszność może być podstawą odpowiedzialności. "Względy słuszności", o których mowa w art. 5 ustawy, stanowią wówczas ustawową podstawę odpowiedzialności Państwa. Z tego jednak bynajmniej nie wynika, jakoby ustawa z 15.XI.1956 r., uzupełniając "względami słuszności" przepisy spoza swego obrębu, zezwalała na "korygowanie" rzekomymi "względami słuszności" swych własnych przepisów i na niweczenie w ten sposób zawartych w niej terminów i ograniczeń. Przepis art. 5 ustawy z 15.XI.1956 r. nie może zatem stanowić podstawy uwzględnienia powództwa spóźnionego (art. 6 ust. 1).Można zaznaczyć, że stosunek podobny do istniejącego pomiędzy art. 5 a art. 6 ust. 1 ustawy z 15.XI.1956 r. zachodzi również np. w obrębie kodeksu zobowiązań. I tak np. art. 143 k.z. przewiduje odpowiedzialność wyłącznie na zasadzie słuszności. Nie ulega jednak wątpliwości, że przepis ten nie może stanowić podstawy uwzględnienia powództwa o wynagrodzenie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, jeżeli pozwany skutecznie zarzucił przedawnienie. Przepis art. 143 k.z. nie ogranicza bowiem w żadnym stopniu przepisów art. 106 p.o.p.c. i art. 283 k.z., skoro dotyczy zupełnie innego przedmiotu.Powyższe motywy prowadzą do zasady prawnej wyrażonej w sentencji.