1 CO 39/56

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes B. Dobrzański. Sędziowie: W. Święcicki, Z. Wiszniewski, Z. Resich, J. Pawlak, J. Szczerski, H. Dąbrowski, S. Piotrowski, M. Piekarski, S. Białek, F. Błahuta, R. Czarnecki, K. Lipiński, T. Byliński, Z. Masłowski, J. Ignatowicz, A. Meszorer, J. Majorowicz, L. Konic, Z. Warman, J. Krzyżanowski, S. Breyer (sprawozdawca), Z. Tęgowski, R. Moszyński.SentencjaSąd Najwyższy w obecności przedstawiciela Generalnej Prokuratury rozpoznawał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 października 1956 r. o wyjaśnienie zagadnienia prawnego:1."Co należy rozumieć pod pojęciem «dokumentu stwierdzającego własność» (art. 142 § 2 dekretu o postępowaniu spadkowym, art. 29 § 2 dekretu o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego)?"2."Czy w braku takiego dokumentu dopuszczalne jest w toku postępowania działowego albo w toku postępowania o zniesienie współwłasności ustalenie prawa spadkowego albo praw współwłaścicieli do objętej podziałem nieruchomości przy pomocy innych środków dowodowych przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego?"Sąd Najwyższy w składzie Całej Izby Cywilnej powziął następującą uchwałę:1."Dokumentami stwierdzającymi prawo własności nieruchomości w rozumieniu art. 29 § 2 Postępowania rzeczowego i art. 142 § 2 Postępowania spadkowego są te dokumenty, które z mocy przepisów prawa stwierdzają nabycie własności lub stanowią dowód, że takie nabycie miało miejsce; w szczególności do dokumentów tych zaliczyć należy odpisy z ksiąg wieczystych, odpowiednie orzeczenia sądowe lub administracyjne, odpisy umów notarialnych o przeniesieniu własności oraz wyciągi z tabel likwidacyjnych".2."Ustalenie w postępowaniu działowym lub w postępowaniu o zniesienie współwłasności prawa własności nieruchomości uczestników postępowania (art. 29 § 2 Post. rzecz.) lub spadkodawcy (art. 142 § 2 Post. spadk.) dopuszczalne jest także w drodze innych środków dowodowych".Uzasadnienie faktycznePrzy interpretacji wymienionych w pytaniach Ministra Sprawiedliwości przepisów prawnych art. 142 § 2 Post. spadkowego i art. 29 § 2 Post. rzeczowego należy wyjaśnić, czy mają one charakter bezwzględny w tym rozumieniu, że nieprzedstawienie przez wnioskodawcę wymienionych w tych przepisach dokumentów uniemożliwia wszczęcie postępowania, oraz czy wymienione przepisy wprowadzają ograniczenia dowodowe.Co do pierwszego zagadnienia należy stwierdzić, że obowiązujące przepisy w wielu wypadkach nakazują składanie dokumentów, jednakże tylko wyjątkowo uzależniają od tego złożenia wszczęcie postępowania. Ma to w zasadzie miejsce, gdy chodzi o dokument ustalający istotne dla sprawy okoliczności, a uzyskanie jego leży w granicach możliwości osoby zobowiązanej do jego przedstawienia. Takie wypadki przewidziane są np. w art. 3 dekretu z dnia 7.VII.1945 r. o odtworzeniu dyplomów i świadectw z ukończenia nauki (Dz. U. Nr 27, poz. 164) i w art. 11 dekretu z dnia 29.VII.1945 r. w sprawie postępowania o ubezwłasnowolnienie (Dz. U. Nr 40, poz. 225).W bliskim związku z tym zagadnieniem pozostaje nałożony w art. 142 § 1 Post. spadk. na wnioskodawcę obowiązek złożenia testamentu, jeżeli był sporządzony, wobec czego należy rozważyć pod kątem widzenia rozpatrywanego zagadnienia również i ten przepis.Jest oczywiste, że wspomniany obowiązek złożenia testamentu nie ma charakteru bezwzględnego. Wnioskodawca może bowiem nie mieć wiadomości o tym, że testament był sporządzony; złożony testament może nie być jedynym, gdyż nie wyłącza on istnienia innego testamentu itp. Nie można przedstawić dowodu negatywnego, że spadkodawca nie sporządził żadnego testamentu lub że żaden inny testament poza złożonym przez wnioskodawcę nie istnieje. Poza tym, samo złożenie testamentu przy wniosku o dział spadku nie przesądza jeszcze o jego znaczeniu prawnym. Zgodnie bowiem z art. 79 i 78 Post. spadk., sąd bada, czy spadkodawca pozostawił testament, i bada jego ważność w postępowaniu o stwierdzenie praw do spadku, a jak wynika z art. 141 § 1 Post. spadk., stwierdzenie praw do spadku nie jest przesłanką wszczęcia postępowania działowego i nastąpić może w toku tego postępowania. Już więc z tego powodu sprawa złożenia testamentu przy zgłoszeniu wniosku o dział spadku nie może być badana pod kątem widzenia formalnych braków wniosku i wszczęcie postępowania działowego nie może być uzależnione od wyników tego badania.Większość tych argumentów, które charakteryzują treść dyspozycji art. 142 § 1 Post. spadk. co do obowiązku złożenia testamentu przy zgłaszaniu wniosku o dział spadku, przemawia również za podobną interpretacją następnego (drugiego) paragrafu tegoż przepisu oraz § 2 art. 29 Post. rzecz.O dział spadku występują często ci spadkobiercy, którzy ze spadku dotychczas nie korzystali. Spadkobiercy sprawujący zarząd nad nieruchomościami spadkowymi, choćby nawet dysponowali potrzebnymi dokumentami, zazwyczaj nie użyczają ich wnioskodawcom, jeżeli przeprowadzenie działu nie leży w ich interesie. W tych wypadkach dla spadkobierców odsuniętych od korzystania ze spadku norma art. 60 § 1 pr. spadk. gwarantująca każdemu spadkobiercy prawo żądania działu spadku nie miałaby praktycznego znaczenia, gdyby wszczęcie postępowania działowego bezwzględnie zależało od złożenia dokumentów wymienionych w art. 142 § 2 Post. spadk. Tym bardziej zamknięta byłaby ta droga dla wielu nabywców praw spadkowych, którzy na podstawie art. 167 § 3 pr. spadk. wstępują w prawa i obowiązki spadkobierców. To samo dotyczyłoby wierzycieli dłużnika będącego spadkobiercą, którym przysługuje na podstawie art. 644 § 1 k.p.c. prawo wystąpienia z wnioskiem o dział spadku, jeżeli chodzi o egzekucję z ułamkowej części nieruchomości (art. 749 k.p.c.). Należy przy tym uwzględnić ogromne zniszczenie dokumentów, zwłaszcza ksiąg wieczystych, w okresie dwóch wojen światowych na naszych ziemiach, jak również okoliczność, że wierzycielowi nie przysługuje prawo stawiania wniosku o założenie księgi wieczystej (§ 3 rozp. z dnia 28.V.1947 r. - Dz. U. Nr 45, poz. 235) oraz że nie dysponuje on danymi wymaganymi w myśl § 32 powołanego rozporządzenia.Jeszcze trudniejsza jest sytuacja przy składaniu wniosku o zniesienie współwłasności. Między współwłaścicielami brak jest często tej osobistej więzi, jaka zwykle łączy spadkobierców, i nie zawsze są oni zorientowani co do aktualnej sytuacji prawnej innych współwłaścicieli, a z reguły, jeżeli nieruchomość nie ma urządzonej księgi wieczystej lub zbioru dokumentów, nie posiadają dokumentów dotyczących współwłaścicieli. Gdyby przedstawienie tych dokumentów było konieczną przesłanką wszczęcia postępowania o zniesienie współwłasności, uprawnienie z art. 93 § 1 pr. rzecz. byłoby w wielu wypadkach faktycznie przekreślone.Powyższe rozważania prowadzą do konkluzji, że niezłożenie dokumentów, o których mowa w przepisach powołanych w pytaniach Ministra Sprawiedliwości, nie wywołuje niemożności wszczęcia postępowania.Z kolei należy rozważyć, czy wymienione przepisy nie wprowadzają ograniczeń dowodowych.Na wstępie trzeba podkreślić, że zasadą postępowania dowodowego jest możność posługiwania się wszelkimi dowodami, jego zaś ograniczenie jest czymś zupełnie wyjątkowym i niezgodnym z tendencjami nowoczesnego procesu. Dlatego ograniczenia te wynikać muszą z wyraźnego przepisu. Za taki przepis nie można uznać ani art. 142 § 2 Post. spadk., ani art. 29 § 2 Post. rzecz., gdyż ich brzmienie na to nie wskazuje.Literalna wykładnia tych przepisów nakazujących dołączyć "dokument stwierdzający prawo własności" zawodzi. Prawo nasze nie zna bowiem dowodów stwierdzających własność w sposób bezwzględny i przeciwko każdemu dowodowi dopuszcza prowadzenie przeciwdowodu, przy czym dzieje się to z różnych względów: a) dokument może być sfałszowany, b) dokument, nawet publiczny, stanowi tylko dowód złożenia odpowiednich oświadczeń (art. 255 k.p.c.), natomiast nie dowodzi, że stwierdzona nim czynność jest pod względem materialnoprawnym skuteczna, i to z najróżnorodniejszych przyczyn (wada oświadczenia, zbycie rzeczy cudzej itp.), c) dokumenty stwierdzają jedynie stan z daty ich sporządzenia.Ustawodawca, mówiąc o dokumentach stwierdzających prawo własności, użył więc tego wyrażenia w znaczeniu dokumentu stwierdzającego nabycie własności lub stanowiącego dowód, że takie nabycie miało miejsce. Dokumentami tego rodzaju mogą być odpisy z ksiąg wieczystych, odpisy orzeczeń i ugód sądowych lub administracyjnych, akty notarialne w przedmiocie przeniesienia własności nieruchomości, wyciągi z tabel likwidacyjnych i inne. Szczególne znaczenie mają odpisy z ksiąg wieczystych, ponieważ nie tylko stwierdzają nabycie własności przez osobę ujawnioną we wpisie jako właściciel, ale ponadto z mocy art. 18 pr. rzecz. istnieje domniemanie, że treść księgi wieczystej odpowiada aktualnemu rzeczywistemu stanowi prawnemu. W wypadku odpisu dotyczy to stanu prawnego w chwili jego wydania. Podobne domniemanie zawiera art. 47 § 1 pr. spadk. Domniemania te mogą być obalone.Dyspozycja art. 142 § 2 Post. spadk. co do dołączenia do wniosku o dział spadku dokumentu stwierdzającego prawo własności spadkodawcy wyraźnie świadczy o tym, że chodzi tutaj - podobnie jak w paragrafie pierwszym tegoż artykułu - o dostarczenie orientacyjnych danych dotyczących majątku spadkowego. Dokument stwierdzający prawo własności spadkodawcy - niezależnie od zastrzeżeń, o których była wyżej mowa - mógłby stanowić wystarczającą podstawę do postępowania działowego tylko wtedy, gdy postępowanie to zostaje wszczęte w krótkim czasie po otwarciu spadku. Nie ma on istotnego znaczenia, gdy spadkobiercy są już od szeregu lat wpisani w księgach wieczystych jako współwłaściciele nieruchomości spadkowych, zwłaszcza gdy już po śmierci spadkodawcy miały miejsce różne zdarzenia, które doprowadziły do zmian w porównaniu ze stanem prawnym istniejącym w chwili otwarcia spadku. Zmiany takie mogą być spowodowane np. późniejszym zbyciem przez spadkobierców jednej z nieruchomości spadkowych lub ich części, zamianą, wywłaszczeniem, scaleniem lub wymianą gruntów, bądź też mogły one powstać z mocy samego prawa (przepisy uwłaszczeniowe, art. XVIII przep. wpr. k.r. i inne) lub wreszcie mogą być wynikiem zasiedzenia, które - kontynuowane już po śmierci spadkodawcy - nastąpiło na rzecz spadkobierców lub przeciwko nim.Tym bardziej byłoby trudno stosować omawiany przepis, gdy księga wieczysta zaginęła lub uległa zniszczeniu, a dla nieruchomości spadkowej założona została nowa księga bezpośrednio ujawniająca już prawa własności spadkobierców. W takich wypadkach często w ogóle nie ma żadnego dokumentu stwierdzającego nabycie nieruchomości przez spadkodawcę. Często takiego dokumentu nie ma także, gdy nieruchomość nigdy nie miała urządzonej księgi wieczystej. Nawet gdy tabela likwidacyjna istnieje, dowodzi ona jedynie nabycia własności przez jednego z poprzedników prawnych spadkodawcy i często nie ma dokumentów stwierdzających następstwo prawne po nim.Powołane w pytaniu prawnym przepisy stanowią jako paragrafy drugie artykułów, o których mowa, uzupełnienie i rozwinięcie dyspozycji ich paragrafów pierwszych i nie mogą być rozpatrywane w oderwaniu od nich. Zgłaszający wniosek powinien wskazać majątek, który ma być przedmiotem działu lub zniesienia współwłasności. Ze względu na to, że zazwyczaj istnieje dokumentacja odnosząca się do prawa własności nieruchomości, której co do rzeczy innego rodzaju przeważnie brak oraz ze względu na znaczenie gospodarcze prawa własności nieruchomości, które z tego powodu podlega przymusowi ujawnienia w księgach wieczystych, ustawodawca w szczególny sposób traktuje nieruchomości i poleca dodatkowo dołączyć do wniosku dokumenty stwierdzające ich nabycie. Ma to przede wszystkim na celu ułatwienie sądowi ustalenia składu i wartości majątku podlegającego działowi (art. 150 Post. spadk.) lub ustalenia, jakie rzeczy podlegają zniesieniu współwłasności, jak również ich wartości (art. 37 Post. rzecz.). Sąd powinien dokonać tych ustaleń w toku postępowania i nie może przerzucać tego obowiązku na wnioskodawców. Brak też podstaw prawnych, aby żądać od wnioskodawcy uprzedniego ustalenia stanu własności nieruchomości w drodze postępowania o założenie księgi wieczystej w wypadku, gdy nieruchomość jej nie ma.Ustalenie, co ma być przedmiotem działu lub zniesienia współwłasności, jest istotną przesłanką przeprowadzenia podziału, i działalność sądu nie może się ograniczać do kontrolowania, czy przedstawione dokumenty istotnie stwierdzają aktualny stan własności. Stan ten bowiem powinien być ustalony niezależnie od tego, czy wnioskodawca przedstawia dokumenty wymienione w pytaniu prawnym, czy ich nie przedstawia. Art. 26 k.p.n. ma w tym wypadku jak najdalej idące zastosowanie. Gdyby było inaczej, przepisy art. 150 Post. spadk. i art. 34 Post. rzecz., zwłaszcza gdy chodzi o odsyłanie uczestników na drogę sporu, miałyby bardzo wąski zakres.Składane przez wnioskodawcę i innych uczestników dokumenty dotyczące własności nieruchomości będących przedmiotem działu lub zniesienia współwłasności nie stanowią wyłącznej podstawy do ustalenia, co ma być objęte postępowaniem, gdyż znaczenie prawne tych dokumentów może być podważone, jeżeli z posiadanych przez sąd danych wynika, że dokumenty te nie odzwierciedlają aktualnego stanu prawnego. Jeżeli zachodzi spór co do tego, czy poszczególne przedmioty stanowiły własność spadkodawcy lub czy weszły do majątku spadkowego już po otwarciu spadku w drodze surogacji, a w wypadku zniesienia współwłasności, gdy zachodzi spór co do własności rzeczy lub udziałów - sąd nie może się opierać jedynie na dokumentach składanych przez wnioskodawcę, lecz powinien zbadać całokształt sprawy i w razie potrzeby dokonać niezbędnych ustaleń. Ustalenia te nie przesądzają w sposób wiążący praw osób trzecich do nieruchomości objętych postępowaniem, gdyż osoby nie biorące udziału w postępowaniu mogą dochodzić swoich praw na podstawie art. 44 k.p.n.W świetle powyższych wywodów wymienione w pytaniach prawnych przepisy, jako porządkowe, mają na celu ułatwienie sądowi prawidłowego przeprowadzenia postępowania. Ani wadliwe czy niekompletne oznaczenie majątku spadkowego lub rzeczy, których współwłasność ma być zniesiona, ani nieprzedstawienie wszystkich lub niektórych dokumentów nie mogą więc być uważane za brak formalny wniosku w rozumieniu art. 137 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n., tym bardziej że przewodniczący przy wstępnym badaniu wniosku nie jest w stanie ustalić, czy do wniosku dołączone zostały właściwe dokumenty lub czy prawidłowo oznaczono przedmiotowe nieruchomości. Wymienione dokumenty nie mają charakteru dowodu wyłącznego, a powołane w pytaniach prawnych przepisy nie zawierają żadnych ograniczeń dowodowych.Rozważenie tych okoliczności prowadzi do objętych sentencją tej uchwały odpowiedzi wyjaśniających, co należy rozumieć przez pojęcie omawianych dokumentów i jaka jest ich rola w postępowaniu o dział spadku lub o zniesienie współwłasności.