II C 107/53

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marianny K. o dział spadku, po rozpoznaniu rewizji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Powiatowego w Kole z dnia 24 września 1952 r.,zaskarżone postanowienie uchylił i sprawę Sądowi Powiatowemu w Kole do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni Marianna K. złożyła wniosek o dział spadku po zmarłym Antonim P. podając, iż przedmiotem spadku jest gospodarstwo rolne położone w K., które zmarły Antoni P. otrzymał w drodze parcelacji majątku państwowego K. przed dniem 1 września 1939 r. Sąd Powiatowy w Kole zobowiązał wnioskodawczynię do przedłożenia dowodu stwierdzającego tytuł własności Antoniego P. i zakreślił termin jednego miesiąca dla wykonania tego zarządzenia. Kiedy wnioskodawczyni w zakreślonym terminie zarządzenia Sądu nie wykonała, Sąd z urzędu zwrócił się do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w P., który pismem z dnia 8 kwietnia 1952 r. wyjaśnił, że nie posiada przedwojennych akt dotyczących parcelacji majątku K.W tym stanie rzeczy Sąd Powiatowy wniosek o dział spadku odrzucił. Zdaniem Sądu Powiatowego art. 142 § 2 dekretu o post. spadk. kategorycznie wymaga dołączenia do wniosku dokumentu stwierdzającego tytuł własności spadkodawcy w przypadku, gdy wniosek o dział spadku dotyczy nieruchomości. Rygor tego przepisu ma swoje uzasadnienie w tym, by nie dopuścić do podziału nieruchomości, która by nie była własnością spadkodawcy. Przepis ten ma ważne znaczenie dla pewności obrotu i ma charakter publicznoprawny. Sąd zatem z urzędu ma obowiązek czuwać nad przestrzeganiem tego przepisu. Wykazywanie tytułu własności zeznaniami świadków, których powódka powołała, byłoby, zdaniem Sądu, ominięciem tego przepisu. Zarazem Sąd Powiatowy nadmienił, że wnioskodawczyni może skorzystać z uprawnień wynikających z ustawy z dnia 16 czerwca 1948 r. o uprawnieniach osób, które przed dniem 13 września 1944 r. otrzymały we władanie grunty wchodzące w skład nieruchomości ziemskich przeznaczonych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 33, poz. 222), i złożyć wniosek do władzy administracyjnej o nadanie nieruchomości na własność.Powyższe postanowienie zaskarżyła rewizją wnioskodawczyni, wnosząc o jego uchylenie z powodu obrazy art. 142 § 2 post. spadk., art. 273 i 207 k.p.c. oraz art. 326 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n.Sąd Wojewódzki w Poznaniu przekazał sprawę z mocy art. 388 k.p.c. Sądowi Najwyższemu z uwagi na wątpliwość, czy w przypadku niemożności przedłożenia przewidzianego w art. 142 § 2 dekretu o post. spadk. dokumentu stwierdzającego prawo własności spadkodawcy do nieruchomości nadanej mu aktem władzy ziemskiej w drodze wykonania ustawy o reformie rolnej, fakt nadania może być udowodniony za pomocą innych środków dowodowych, w szczególności zeznaniami świadków.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy nie podzielił poglądu skarżącej, że art. 142 § 2 dekretu o post. spadk. nie ma zastosowania w przypadku, gdy z mocy art. 273 k.p.c. można dowodzić świadkami treści dokumentu urzędowego. Art. 142 § 2 cytowanego dekretu stanowi wyjątek od zasady, że sąd rozstrzygając o roszczeniach stron rozstrzyga o jego przesłankach. Wyjątek ten podyktowany jest właściwościami postępowania dowodowego nieraz bardzo kosztownego. Całe te koszty mogłyby okazać się zbędne, jeśliby ostatecznie w toku instancji okazało się, że nieruchomość nie była własnością spadkodawcy.Nie podzielił również Sąd Najwyższy poglądu skarżącej, że odmówienie jej prawa dowodzenia własności nieruchomości spadkodawcy w obecnej sprawie pozbawia ją możności obrony swych praw. Wnioskodawczyni twierdzącej, że spadkodawca otrzymał orzeczenie władzy ziemskiej nadające mu własność i że w ten sposób stał się właścicielem nieruchomości quaestionis, przysługuje powództwo o ustalenie prawa własności spadkodawcy w stosunku do uczestników postępowania działowego, którzy własność tę kwestionują. W tym procesie miałby zastosowanie i art. 273 k.p.c. Oczywiście wyrok zapadły w takim procesie nie odtwarzałby aktu administracyjnego i byłby skuteczny tylko wobec pozwanych, nie wiążąc ani osób trzecich, ani tym bardziej władz ziemskich. Co więcej, w takim procesie Sąd byłby obowiązany zwrócić się do władz ziemskich o wyjaśnienie i uznać nabycie własności przez spadkodawcę tylko w przypadku, gdyby treść tych wyjaśnień nie sprzeciwiała się temu.Natomiast słusznie wskazuje skarżąca, że Sąd błędnie odesłał ją do postępowania z ustawy z dnia 16 czerwca 1948 r. Według bowiem art. 1 ust. 1 pkt 1) lit. e) i art. 2 ust. 1 tej ustawy nadaje się pod warunkami ustawy grunty osobom, które te grunty otrzymały we władanie w toku przeprowadzonej parcelacji państwowych nieruchomości ziemskich w wykonaniu orzeczeń władz ziemskich o zatwierdzeniu projektu parcelacji i wykazu nabywców, a zatem nie dotyczy ona osób, które już otrzymały formalny akt nadania i stały się właścicielami.Również usprawiedliwiony jest zarzut niewłaściwego zastosowania art. 207 k.p.c. Sąd przyjął do wiadomości usprawiedliwienie wnioskodawczyni, że dokumentu stwierdzającego własność nie składa, skoro zgodnie z jej wnioskiem zwrócił się i uzyskał informacje od władzy ziemskiej oraz przesłuchiwał świadków powołanych przez wnioskodawczynię na fakt otrzymania przez spadkodawcę stron aktu nadania nieruchomości. Ponadto Sąd prowadził dowody z biegłych co do sposobu podziału nieruchomości. Jeżeli następnie dopiero Sąd doszedł do przekonania, że nie jest powołany do rozstrzygania sprawy, powinien był zakreślić wnioskodawczyni ponownie termin, tym razem już nie do złożenia dokumentu stwierdzającego własność, lecz do wytoczenia powództwa o ustalenie własności nieruchomości, stosując odpowiednio, z mocy art. 4 k.p.n., art. 137, 207 i 191 k.p.c.Z tych powodów Sąd Najwyższy zaskarżone postanowienie uchylił z mocy art. 384 k.p.c.