1 CR 1157/56

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Tadeusza B. przeciwko Leokadii B. o rozwód, po rozpoznaniu rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla woj. warszawskiego z dnia 11 czerwca 1956 r., zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu dla województwa warszawskiego do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowód żądał w pozwie orzeczenia rozwodu małżeństwa jego zawartego z pozwaną 21 stycznia 1940 r., powołując się na 13-letni okres rozłąki i na fakt, że od kilku lat żyje w związku faktycznym z inną kobietą, z którą ma troje dzieci.Pozwana wniosła o oddalenie powództwa.Sąd Wojewódzki orzekł rozwód z winy powoda, wykonywanie władzy rodzicielskiej nad synem stron powierzył pozwanej, określając udział powoda w ponoszeniu kosztów jego utrzymania na 250 zł miesięcznie.Sąd Wojewódzki ustalił, że wyrokiem b. Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 15 września 1947 r. powództwo o rozwód wniesione przez powoda zostało prawomocnie oddalone na tej podstawie, że winę rozkładu ponosi wyłącznie powód. Na tej podstawie Sąd Wojewódzki uznał kwestię winy za przesądzoną również w sprawie niniejszej, skoro do chwili wytoczenia niniejszego powództwa strony nie wznowiły pożycia, a nowymi jedynie okolicznościami jest upływ czasu i fakt, że powód żyje w związku faktycznym z Marią K.Na podstawie zeznań przesłuchanych świadków i stron, Sąd Wojewódzki dalej ustalił, że strony w toku sprawy podjęły próbę wznowienia pożycia, która jednak nie udała się. Strony bowiem pokłóciły się o kartofle, których część pozwana chciała pozostawić u niejakiego G., z którym razem pracowała w gospodarstwie; doszło wówczas do awantury, wymysłów i bicia z obu stron i pozwana powróciła na swoje gospodarstwo. Do powoda zaś powróciła Maria K., która przed próbą pojednania opuściła dom powoda.Ta nie udana próba zdaniem Sądu Wojewódzkiego wskazuje, że okres 13-letniej rozłąki zerwał ostatecznie więź uczuciową, gospodarczą i fizyczną i w chwili obecnej brak jest podstaw do przyjęcia, że strony mogłyby wznowić pożycie małżeńskie. Przyjmując na tej podstawie, że rozkład jest już zupełny i trwały, Sąd Wojewódzki uznał, że pomimo braku zgody ze strony pozwanej na rozwód, za rozwiązaniem małżeństwa przemawia wzgląd na interes społeczny, wyrażający się w tym, by stan faktyczny istniejący lat 15 został zalegalizowany.W rewizji od powyższego wyroku powód wnosił o jego uchylenie z powodu wadliwej oceny zebranego materiału w sprawie i wysnucia stąd błędnego wniosku o wyłącznej winie powoda.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Istotna w sprawie niniejszej kwestia zakresu powagi rzeczy osądzonej prawomocnego wyroku oddalającego powództwo o rozwód była już niejednokrotnie przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego (por. orzeczenie Sądu Najwyższego III CR 199/54), przy czym pogląd tego Sądu w najogólniejszym ujęciu da się wyrazić w tezie, że w nowym procesie o rozwód nie może być kwestionowane to, iż w chwili zamknięcia rozprawy, bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku oddalającego powództwo w poprzedniej sprawie, nie było podstaw do orzeczenia rozwodu.Słuszny ten pogląd, który Sąd Najwyższy w składzie niniejszym podziela, prowadzi w konsekwencji do dalszego wniosku, że również nie mogą być kwestionowane w następnym procesie te ustalenia wyroku oddalającego powództwo o rozwód, które dotyczą istnienia względnie nieistnienia w chwili zamknięcia rozprawy w poprzednim postępowaniu przesłanek rozwodowych. Jeśli chodzi o ustalenia negatywne (tzn. nieistnienia przesłanek rozwodowych), mają one o tyle mniejsze znaczenie, że podstawą oceny w późniejszym procesie będą również zdarzenia zaszłe po wyroku oddalającym powództwo, a przeto związanie Sądu rozpoznającego następne powództwo ustaleniami negatywnymi wyroku poprzedniego jest praktycznie minimalne. Istotne znaczenie mają natomiast ustalenia pozytywne wyroku oddalającego powództwo. Ustalenie bowiem pozytywne (tzn. istnienie przesłanek rozwodowych) mimo oddalenia powództwa o rozwód mogą dotyczyć takich przesłanek rozwodowych, które mają charakter trwały i w takim razie mogą wiązać Sąd w procesie późniejszym niezależnie od zmian zaszłych w stosunkach między małżonkami. Taka sytuacja powstanie na przykład w przypadku, jeśli Sąd oddalając powództwo ustali istnienie zupełnego i trwałego rozkładu oraz winę stron, a oddalenie powództwa oprze na braku innych przesłanek (jak np. ze względu na art. 29 § 2 k.r. lub brak przesłanek z art. 30 § 2 k.r.). Ponieważ istnienie zupełnego i trwałego rozkładu jest pewnym stanem zamkniętym i skończonym o charakterze stałym, również skończony i niezmienny jest ustalony zakres jego przyczyn i związana z nim ocena winy małżonków, i wszelkie zdarzenia późniejsze, skoro nie mogą mieć wpływu na już w pełni istniejący stan rozkładu, nie mogą również wpłynąć na ocenę winy. Z tych przyczyn w procesie późniejszym ustalenia powyższe nie mogą być również kwestionowane i Sąd nie może w takim przypadku zarówno przyjąć, że rozkład nastąpił w czasie późniejszym, to jest po wyroku oddalającym powództwo o rozwód, jak i dokonać odmiennej oceny winy stron niezależnie od tego, jakie poczyni ustalenia co do późniejszych zdarzeń.Z powyższego punktu widzenia można by więc uznać w oderwaniu od stanu faktycznego sprawy niniejszej w zasadzie za trafny pogląd wyrażony w zaskarżonym wyroku, że prawomocny wyrok oddalający powództwo przesądził kwestię winy powstania rozkładu pożycia.Równocześnie jednak wbrew temu poglądowi Sąd Wojewódzki ustala ponownie, i odmiennie niż to uczynił wyrok oddalający powództwo, powstanie rozkładu pożycia wskutek zerwania więzi małżeńskiej w wyniku 13-letniej rozłąki stron.Ta sprzeczność zachodząca w zaskarżonym wyroku między oceną rozkładu a oceną winy jest wynikiem tego, że Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił i nie rozważył w sposób dostateczny okoliczności wznowienia przez strony pożycia małżeńskiego w toku niniejszego procesu.Wznowienie pożycia małżeńskiego może zależnie od okoliczności oznaczać, że rozkład pożycia przestał istnieć. Nie musi natomiast znaczyć, że ustalenie Sądu oddalającego powództwo o rozwód o istnieniu trwałego i zupełnego rozkładu było błędne. Małżonkowie, mimo zerwania wszelkich więzi w sposób wskazujący niewątpliwie na trwałość i nieodwracalność tego stanu, mogą nieraz po wielu latach na skutek różnych zmian zaszłych zarówno w ich psychice jak i w warunkach zewnętrznych, podjąć na nowo pożycie, tworząc nową więź małżeńską, której zerwanie i ewentualny rozkład oraz jego przyczyny wymagać mogą odrębnej oceny niezależnej od oceny poprzedniego współżycia.Czy podjęcie współżycia o takim charakterze ma miejsce, czy też stanowi ono tylko chwilową nieudaną próbę nawiązania współżycia, która nie czyni zmiany istotnej w stosunkach między stronami, to zależy od okoliczności konkretnego przypadku.I dlatego Sąd Wojewódzki w sprawie niniejszej, skoro ustalił, że strony wznowiły pożycie, które następnie po upływie pewnego czasu ponownie zerwały, obowiązany był ze szczególną starannością i wnikliwością wyjaśnić wszystkie okoliczności tego pożycia, a zwłaszcza czas jego trwania, wzajemny stosunek stron świadczący o zakresie powstałej między nimi więzi małżeńskiej, i na podstawie tak szczegółowych ustaleń powziąć ocenę, czy podjęcie przez strony współżycia małżeńskiego może być traktowane jako ustanie trwającego dotychczas stanu rozkładu i rozpoczęcie normalnego i zdrowego pożycia małżeńskiego.Zaskarżony wyrok, jak to trafnie zarzuca rewizja, nie zawiera jednak ani niezbędnych ustaleń w zakresie wznowionego pożycia stron, ani należytego rozważenia wytworzonego stanu faktycznego, wobec czego ostateczny wniosek Sądu Wojewódzkiego nie przypisujący pojęciu pożycia i ponownemu jego zerwaniu żadnego znaczenia dla oceny winy stron uznać należy w obecnym stanie sprawy za dowolny.Według twierdzeń powoda zawartych w rewizji i w doniesieniu karnym złożonym do akt sprawy, pozwana po brutalnej awanturze o kartofle, w czasie której doszło między stronami do rękoczynów, porzuciła męża i odeszła do swego przyjaciela G., a następnie w czasie nieobecności powoda zabrała mu szereg ruchomości.Gdyby okoliczności te okazały się prawdziwe, a Sąd Wojewódzki po wszechstronnym rozważeniu, w myśl przytoczonych wyżej wskazówek, okoliczności sprawy uznał, że strony podjęły normalne współżycie małżeńskie, wówczas postępowanie pozwanej mogłoby usprawiedliwiać przyjęcie jej współwiny w zerwaniu nawiązanego współżycia i ponownego powstania rozkładu.Z powyższych zasad, skoro dla należytego wyjaśnienia sprawy konieczne jest dokonanie dalszych ustaleń, zaskarżony wyrok należało z mocy art. 384 k.p.c. uchylić.