C 1073/52

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ignacego C. przeciwko Mariannie C. o rozwód, po rozpoznaniu rewizji powoda od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Koszalinie z dnia 21 lutego 1952 r.,zaskarżone postanowienie uchylił i sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Koszalinie do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktyczneJak wynika z akt sprawy Sądu Wojewódzkiego w Koszalinie, sygn. akt C. 192/51, powód Ignacy C. wystąpił w dniu 9 stycznia 1951 r. z powództwem przeciwko żonie swej Mariannie C. o rozwód małżeństwa zawartego w dniu 24 grudnia 1944 r., podając jako przyczynę powstania rozkładu pożycia małżeńskiego przymuszenie go przez pozwaną i jej brata do zawarcia małżeństwa oraz różnice ideowo-światopoglądowe między stronami.Prawomocnym wyrokiem z dnia 15 czerwca 1951 r. Sąd Wojewódzki w Koszalinie oddalił powództwo uznając, że z materiału dowodowego wynika, iż powód nie był przymuszony do zawarcia małżeństwa, a nawet sam występował z inicjatywą jego zawarcia, a ponadto, że istniejące między stronami różnice w zapatrywaniach religijnych i w poziomie intelektualnym nie są tego rodzaju, aby usprawiedliwiały rozbicie związku małżeńskiego. Sąd Wojewódzki ustalił, iż "stan, jaki istnieje między stronami" zawinił powód, który po ukończeniu szkoły nie nawiązał kontaktów małżeńskich z pozwaną.W pozwie wniesionym w dniu 17 sierpnia 1951 r. powód domaga się orzeczenia rozwodu małżeństwa jego z pozwaną, powołując się na to, że od 1947 r. nie mieszka z pozwaną, że od końca 1947 r. nie odwiedza jej i nie utrzymuje z nią stosunków małżeńskich, że pozwana nie odpowiadała mu ze względu na swój światopogląd oraz poziom umysłowy, a ponadto z uwagi na to, że była ona niezdolna do macierzyństwa, wobec czego powód związał się z inną kobietą, Marianną K., która znajduje się w czwartym miesiącu ciąży, co stwierdza załączone do pozwu świadectwo lekarskie. Na tej podstawie powód wnosi o rozwiązanie małżeństwa stron z mocy art. 30 § 2 Kod. rodz., przy czym powołuje się, iż wyrok oddalający powództwo jego o rozwód w poprzedniej sprawie nie ma wpływu na sprawę niniejszą, "gdyż powód z uwagi na nieznajomość prawa nie podał w poprzednim powództwie naprowadzonych powyżej podstaw prawnych, a więc nie stanowiły one przedmiotu rozstrzygnięcia w poprzednim sporze".Pozwana w odpowiedzi na pozew wniosła o oddalenie powództwa, zgłaszając między innymi zarzut powagi rzeczy osądzonej. Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 7 września 1951 r. zarzut powyższy oddalił. W dniu 5 lutego 1952 r. powód złożył wyciąg z aktu urodzenia Zdzisława C., urodzonego dnia 8 stycznia 1952 r. ze związku powoda z Marianną K. Na rozprawie w dniu 21 lutego 1952 r. pozwana wnosiła na wypadek orzeczenia rozwodu o zasądzenie na jej rzecz od powoda renty alimentacyjnej w kwocie 300 zł miesięcznie.Postanowieniem z dnia 21 lutego 1952 r. Sąd Wojewódzki (w zmienionym składzie) odrzucił pozew z mocy art. 207 i 228 k.p.c. Sąd Wojewódzki uznał, że pozew oparty jest na okolicznościach faktycznych mających uzasadnić rozkład pożycia, które zaszły i były znane powodowi już przed dniem wniesienia pierwszego pozwu. Co się tyczy powołanego przez powoda dla uzasadnienia podstaw z art. 30 § 2 Kod. rodz. faktu związania się przez powoda z inną kobietą, która jest w czwartym miesiącu ciąży, Sąd Wojewódzki uznał, iż skoro kobieta ta w czasie wydania wyroku w pierwszej sprawie była już w drugim miesiącu ciąży, powód miał możność powołać się na ten fakt przed zamknięciem przewodu w pierwszej sprawie.W rewizji od powyższego postanowienia powód wnosi o jego uchylenie i odesłanie sprawy do ponownego rozpoznania do Sądu Wojewódzkiego. Powód zarzuca, że brak jest podstaw do odrzucenia pozwu, gdyż pozew jego w sprawie C. 192/51 i wyrok wydany w tej sprawie opierał się na innej podstawie aniżeli obecne powództwo, i że okoliczności powołane przez niego w sprawie obecnej nie były przez Sąd w poprzedniej sprawie rozważone. Ponadto powód powołuje się na to, że faktu zajścia przez Mariannę K. w ciążę nie mógł w poprzedniej sprawie przytoczyć, gdyż sam o tym jeszcze nie wiedział, wiarygodną wiadomość o tym, że Marianna K. jest w ciąży, otrzymał dopiero około 10 lipca 1951 r. (...)Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jak to szczegółowo wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 30 sierpnia 1949 r., sygn. Wa. C. 851/49 ("P. i Pr.", zesz. 11/50 i "N. Pr.", nr 7-8/51), podstawę powództwa o rozwód stanowi stan trwałego i zupełnego rozkładu pożycia małżeńskiego stron, a nie poszczególne fakty, które stan ten spowodowały. Jednakże fakty te nie są obojętne, gdy chodzi o ustalenie powagi rzeczy osądzonej w sprawie o rozwód. Powód, wytaczając nowe powództwo o rozwód, nie może w zasadzie uzasadniać istnienia stanu trwałego i zupełnego rozkładu faktami, które nastąpiły przed datą zamknięcia rozprawy w pierwszej sprawie, które mogły i powinny być powołane w tej sprawie. Powaga rzeczy osądzonej wyroku oddalającego powództwo o rozwód stoi na przeszkodzie rozpatrywaniu okoliczności mających uzasadnić stan trwałego rozkładu, o ile fakty te pochodzą z okresu poprzedzającego zamknięcie rozprawy w pierwszej sprawie i to bez względu na to, czy były one powołane przez strony w tej sprawie, czy też nie. Natomiast wszelkie nowe fakty zaistniałe po zamknięciu rozprawy w pierwszej sprawie mogą i powinny być przedmiotem rozpoznania sądu w drugiej sprawie, jeżeli powołane są przez strony dla wykazania przyczyn powstania bądź pogłębienia trwałego i zupełnego rozkładu pożycia małżeńskiego stron. W związku z treścią art. 30 § 2 Kod. rodz. nowe fakty mogą być także przedmiotem rozpoznania przez sąd, jeżeli w przypadku oddalenia pierwszego powództwa ze względu na wyłączną winę powoda w wywołaniu stanu trwałego i zupełnego rozkładu pożycia małżeńskiego mogłyby uzasadnić powstanie nie istniejących poprzednio przesłanek orzeczenia rozwodu przewidzianych w art. 30 § 2 Kod. rodz.W wyroku z dnia 15 czerwca 1951 r. w sprawie C. 192/51 Sąd Wojewódzki nie wypowiedział się wyraźnie, czy ustala, że pożycie małżeńskie stron uległo trwałemu i zupełnemu rozkładowi; sformułowanie użyte w uzasadnieniu wyroku, że "stan, jaki istnieje między stronami, zawinił powód", nie pozwala w sposób ścisły ocenić, czy Sąd Wojewódzki miał na myśli stan trwałego i zupełnego czy też nietrwałego i niezupełnego jeszcze rozkładu pożycia stron.Wskazanie na okoliczność, że powód nie nawiązał stosunku z pozwaną po ukończeniu szkoły, nie daje dostatecznej podstawy do przyjęcia, iż powód uchylił się od nawiązania tych stosunków na stałe, że zatem nastąpił już trwały i zupełny rozkład pożycia stron. W tych warunkach należy przyjąć, że przedmiotem rozpoznania w sprawie niniejszej powinno być przede wszystkim ustalenie, czy w pożyciu małżeńskim stron powstał stan trwałego i zupełnego rozkładu pożycia; ustalenie to może być oparte tylko na faktach nie zaszłych jeszcze przed zamknięciem rozprawy w sprawie C. 192/51. Ponadto przy przyjęciu winy powoda w spowodowaniu rozkładu pożycia Sąd powinien rozważyć nowe fakty mające uzasadnić wzgląd na interes społeczny w orzeczeniu rozwodu.W pozwie wytoczonym w sprawie niniejszej powód powołał następujące okoliczności: zerwanie pożycia małżeńskiego stron od końca 1947 r., różnice religijne i poziomu umysłowego stron, bezpłodność pozwanej, fakt związania się przez powoda z Marianną K. oraz fakt zajścia jej w ciążę. W toku procesu powód powołał się nadto na fakt urodzenia przez Mariannę K. dziecka, które uznał za swoje.Spośród powyższych okoliczności tylko różnice poglądów religijnych i poziomu umysłowego stron były przedmiotem rozpoznania Sądu w sprawie C. 192/51. Powód nie może przeto, jeżeli nie twierdzi, by w międzyczasie zaszły jakieś nowe przejawy dalszego pogłębienia się tych różnic, powoływać się na nie dla uzasadnienia stanu trwałego i zupełnego rozkładu pożycia stron. Powód nie może również w zasadzie powoływać się w sprawie niniejszej na bezpłodność pozwanej, gdyż okoliczność ta, aczkolwiek nie rozważana przez Sąd w sprawie poprzedniej, była powodowi znana już w toku tej sprawy.Natomiast wszystkie pozostałe okoliczności mogą i powinny stać się przedmiotem ustaleń i oceny Sądu. Mają one przy tym znaczenie zarówno, gdy chodzi o stwierdzenie stanu trwałego i zupełnego rozkładu pożycia i przyczyn tego rozkładu, jak i o stwierdzenie, czy zachodzą przesłanki z art. 30 § 2 Kod. rodz. Fakt związania się przez powoda z inną kobietą i zamieszkania z nią (co według twierdzeń powoda nastąpiło od dnia 13 lipca 1951 r., a więc po wyroku w sprawie C. 192/51), a w następstwie założenie nowej rodziny, fakt zajścia tej kobiety w ciążę i przyjścia na świat dziecka, mogą mieć istotne, a nawet decydujące znaczenie, gdy chodzi o przekształcenie rozkładu pożycia małżeńskiego w stan trwały i już nieodwracalny, ponadto zaś mają istotne znaczenie dla oceny, czy wzgląd na interes społeczny może przemawiać za orzeczeniem rozwodu mimo wyłącznej winy powoda.Okoliczność, czy powód mógł powołać się na zajście przez Mariannę K. w ciążę już w toku poprzedniego procesu (pomijając, że powód twierdzi, iż dowiedział się o tej ciąży dopiero w lipcu 1951 r., co wymagałoby stwierdzenia), przestaje być istotna wobec faktu, iż w dniu 8 stycznia 1952 r. Marianna K. urodziła dziecko uznane przez powoda. Fakt ten ma nader istotne znaczenie i w żadnym razie nie mógł Sąd przejść nad nim do porządku. Należy mieć na uwadze, że w myśl ogólnej zasady procesowej wynikającej z art. 326 k.p.c. Sąd orzeka w sprawie na podstawie stanu faktycznego istniejącego w dacie wyrokowania, a nie w dacie wytoczenia pozwu. Powód może przy tym powoływać w toku procesu nowe fakty (art. 223 § 1 k.p.c.), a tym samym uzupełniać podstawę faktyczną swego żądania wskazaną w pozwie. Gdyby więc nawet przyjąć, że powód mógł powołać się już w pierwszej sprawie na fakt zajścia przez Mariannę K. w ciążę, to w każdym razie nowy jest fakt urodzenia się dziecka. Fakt ten wymaga oceny zarówno pod kątem widzenia wpływu na trwałość i zupełność rozkładu pożycia małżeńskiego stron, jako mogący przekreślić ostateczne nadzieje na wznowienie pożycia przez strony, jak i z punktu widzenia interesu społecznego w rozumieniu art. 30 § 2 Kod. rodz.W tych warunkach odrzucenie pozwu nie było usprawiedliwione, wskutek czego zaskarżone postanowienie ulega uchyleniu, a sprawa odesłaniu do Sądu Wojewódzkiego w celu ponownego jej rozpoznania.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki, o ile ustali, że pożycie małżeńskie stron uległo trwałemu i zupełnemu rozkładowi i że wyłączną winę za ten stan rzeczy ponosi powód, powinien rozważyć, czy zachodzą przesłanki orzeczenia rozwodu z mocy art. 30 § 2 Kod. rodz., przy czym powinien mieć na uwadze wytyczne ustalone przez Sąd Najwyższy w uchwale Izby Cywilnej z dnia 26 kwietnia 1952 r. (Zb. Orz. Nr 1/52). Ponadto, w związku ze zgłoszeniem przez pozwaną żądania zasądzenia na jej rzecz alimentów, Sąd Wojewódzki powinien mieć na uwadze uchwałę Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów z dnia 26 września 1952 r., sygn. C. 475/51 ustalającą zasadę prawną, iż małżonek pozwany w procesie o rozwód może dochodzić alimentów na wypadek orzeczenia rozwodu tylko w drodze powództwa wzajemnego.