II C 309/53

Uzasadnienie faktyczneStrony zawarły małżeństwo 23 marca 1948 r. Dzieci nie mają. Dnia 2 października 1950 r. wytoczył powód przeciw pozwanej powództwo o rozwód, które zostało wyrokiem z 9 lutego 1951 r. Sądu Wojewódzkiego w Stalinogrodzie oddalone; Sąd Najwyższy, wyrokiem z 5 stycznia 1952 r. oddalił rewizję powoda. Z uzasadnień tych wyroków wynika, że oddalenie nastąpiło z tej przyczyny, że rozkład pożycia stron nie był zupełny i trwały.W niniejszym procesie powód domagał się ponownie orzeczenia rozwodu twierdząc, że rozkład pożycia jest zupełny i trwały. Powód przedstawia od początku pożycie stron, a w szczególności:1) fakty, jakie miały miejsce w okresie, który był przedmiotem poprzedniego procesu, i były powodowi wówczas znane,2) fakty, jakie miały miejsce w tymże okresie, ale o których dowiedział się już po zakończeniu poprzedniego procesu i3) fakt, jaki zdarzył się po zakończeniu poprzedniego okresu, a mianowicie, że w dniu 10 lutego 1952 r. pozwana oświadczyła mu, iż do wspólnego pożycia nie powróci.Pozwana wniosła o oddalenie powództwa.Sąd Wojewódzki w Stalinogrodzie oddalił powództwo z tym uzasadnieniem; że: 1) na skutek powagi rzeczy osądzonej żadne fakty, jakie zaistniały przed zakończeniem poprzedniego procesu rozwodowego stron, nie mogą być podstawą powództwa w niniejszej sprawie, a jeżeli o niektórych z tych faktów powód wówczas nie wiedział, mógłby co najwyżej wnieść skargę o wznowienie postępowania w poprzedniej sprawie. 2) jedyny fakt, jaki według, twierdzeń powoda nastąpił później, a mianowicie zachowanie się pozwanej w dniu 10 lutego 1952 r., wg ustaleń Sądu Wojewódzkiego nie istniał. Ustaliwszy więc, że po zakończeniu poprzedniego procesu pozwana nie dopuściła się żadnych przewinień, powodujących rozkład pożycia stron, Sąd Wojewódzki oddalił z tej przyczyny powództwo.Wyrok powyższy zaskarżył rewizją powód, opierając rewizję na wszystkich podstawach z art. 371 § 1 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Punkt wyjściowy zarzutów rewizyjnych, dotyczący w ogólności podstawy powództwa o rozwód i powagi rzeczy osądzonej wyroków oddalających takie powództwa, jest błędny. W szczególności myli się skarżący, uważając, że podstawę powództwa o rozwód stanowią poszczególne fakty przytoczone przez stronę powodową i tylko one objęte są powagą rzeczy osądzonej.Na skutek powagi rzeczy osądzonej wyroku oddalającego powództwo o rozwód, ani powód, ani pozwana nie może nowego powództwa o rozwód opierać na stanie rzeczy całkowicie identycznym z tym, jaki istniał w chwili zamknięcia rozprawy w poprzedniej sprawie. Nie przeciwstawia się natomiast powaga rzeczy osądzonej wyroku oddalającego powództwo wytoczeniu przez tego samego lub drugiego małżonka ponownego powództwa o rozwód wówczas, jeżeli w którymkolwiek z istotnych elementów stanu rzeczy nastąpiła zmiana w porównaniu z istniejącym w czasie wyrokowania w poprzedniej sprawie. Tak więc zmiana może nastąpić zarówno co do stopnia rozkładu pożycia, stron (art. 29 § 1 k.r.), powodów rozkładu (art. 29 § 1), dobra dziecka (art. 29 § 2), wyłącznej winy (art. 30 § 1), interesu społecznego (art. 30 § 2), długotrwałości rozłączenia (art. 30 § 2), jak też i co do tego, że w poprzednim procesie małżonek całkowicie niewinny nie chciał rozwodu (art. 29), a obecnie zgadza się na rozwód lub nawet sam go żąda. Te bowiem elementy stanu rzeczy uznaje prawo materialne za istotne. Jeżeli więc strona powodowa twierdzi, w nowym procesie rozwodowym, że po zakończeniu pierwszego procesu rozwodowego nastąpiło uzupełnienie brakującego poprzednio elementu, nie może być mowy o tym, by powaga rzeczy osądzonej poprzedniego wyroku przeciwstawiała się nowemu powództwu tego samego małżonka lub drugiego.Jeżeli strona powodowa po zakończeniu poprzedniego procesu rozwodowego dowiedziała się o fakcie, powodującym lub pogłębiającym rozkład pożycia stron, to stan pożycia stron uległ - w porównaniu ze stanem istniejącym w chwili wyrokowania w poprzedniej sprawie - zmianie nie od chwili, w której taki fakt miał miejsce, lecz dopiero od chwili, w której stał się przyczyną, powstania, lub pogłębienia rozkładu pożycia. Jest oczywiste, że np. cudzołóstwo bywa powodem rozkładu pożycia małżonków dopiero od chwili, gdy zdradzony małżonek o nim się dowie.Jeżeli więc dany fakt miał wprawdzie miejsce przed zakończeniem poprzedniego procesu, ale stał się przyczyną lub współprzyczyną rozkładu pożycia już po jego zakończeniu, powaga rzeczy osądzonej poprzedniego wyroku, oddalającego powództwo, nie może przeciwstawiać się ponownemu powództwu o rozwód, skoro stan pożycia stron uległ zmianie po zakończeniu poprzedniego procesu, a mianowicie dopiero od chwili dowiedzenia się o tym fakcie przez małżonka faktem tym dotkniętego. Dopóki małżonek ten o danym fakcie nie wiedział, fakt ten nie był elementem kształtującym stan pożycia małżonków, jaki był przedmiotem wyroku w poprzednim procesie rozwodowym. A zatem istniejący stan pożycia stron w porównaniu ze stanem, jaki istniał w czasie wyrokowania w poprzedniej sprawie, nie wykazuje identyczności, o której wyżej była mowa jako o przesłance powagi rzeczy osądzonej.Wprawdzie skarżący wychodzi z mylnych założeń i błędnie argumentuje, jednak słuszna jest jego ostateczna konkluzja, gdy zarzuca wadliwość zaskarżonego wyroku, polegającą na tym, że Sąd Wojewódzki nie rozważył w ogóle faktów, które według twierdzeń powoda miały miejsce już dawniej, lecz o których powód dowiedział się po zakończeniu poprzedniego procesu rozwodowego stron. Jak wyżej wyjaśnione zostało, fakty takie dopóki powód o nich nie wiedział, nie były elementami kształtującymi pożycie stron, jakie było przedmiotem poprzedniego wyroku. Odmienny pogląd, reprezentowany w zaskarżanym wyroku, narusza przepis art. 367 k.p.c. łącznie z art. 29 § 1 k.r., co pociąga za sobą konieczność uchylenia go i odesłania sprawy do ponownego rozpoznania.Słusznie zarzuca skarżący, że całkowicie mylny jest pogląd Sądu Wojewódzkiego, jakoby fakty, o których powód dowiedział się po zakończeniu procesu, a które zdarzyły się przed jego zakończeniem, mogły jedynie dawać podstawę dla skargi o wznowienie. Nie można opierać skargi o wznowienie na stanie rzeczy, który nie istniał w czasie rozstrzygania, lecz powstał dopiero później. Jeżeli więc powód twierdzi, że po zakończeniu procesu dowiedział się o pewnych faktach i w następstwie tego dowiedzenia się rozkład pożycia stron stał się zupełny i trwały, to twierdzenie takie może być podstawą tylko nowego powództwa, a nigdy skargi o wznowienie postępowania w poprzedniej sprawie o rozwód, skoro dotyczy stanu rzeczy, który powstał dopiero po jej zakończeniu.Słuszny jest pogląd skarżącego, iż w ponownym procesie o rozwód nie można istniejącego stanu pożycia odrywać od tego, co istniało w czasie wyrokowania w poprzednim procesie. Aczkolwiek stan istniejący w owym czasie nie był stanem zupełnego i trwałego rozkładu pożycia, to jednak pożycie małżonków stanowi continuum, a stan tego pożycia jest wypadkową całego szeregu najróżniejszych nawarstwiających się okoliczności. Sam już fakt wytoczenia procesu o rozwód wskazuje z reguły na pewien stopień rozkładu pożycia małżonków. Jeżeli powództwo zostanie oddalone z tej przyczyny, że rozkład ten nie jest zupełny i trwały, to aby móc w ponownym procesie ocenić aktualny stan pożycia stron, nie można ograniczać się do samych tylko okoliczności "nowych" (tj.: takich, które nastąpiły po zakończeniu poprzedniego procesu), lecz należy w ramach związku przyczynowego ocenić stan pożycia stron jako łączną wypadkową okoliczności zarówno dawniejszych, jak i nowych. Niedopuszczalne natomiast byłoby potraktowanie w nowym procesie wszystkiego, co istniało przed zakończeniem poprzedniego procesu, za "zamknięte". Zamknięte dla ponownego rozpoznawania jest bowiem tylko to, że w chwili rozstrzygania poprzedniej sprawy brak było podstaw do rozwodu, bo nie istniał zupełny i trwały rozkład pożycia małżonków. Dalej jednak powaga rzeczy osądzonej nie sięga.Podkreślić tu należy, że we wszystkich przypadkach, gdy w ponownym procesie rozwodowym powód twierdzi, iż po zakończeniu poprzedniego procesu dowiedział się o pewnych dawnych uchybieniach pozwanego małżonka, niezbędna jest wzmożona czujność sądu, aby powaga rzeczy osądzonej poprzednim wyrokiem oddalającym nie została naruszona.