II C 309/53

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisława Z. przeciwko Kazimierze Z. o rozwód, po rozpoznaniu rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Stalinogrodzie z dnia 5 listopada 1952 r.zaskarżony wyrok uchylił i sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Stalinogrodzie do ponownego rozpoznania przekazał.Uzasadnienie faktyczneStrony zawarły małżeństwo dnia 23 marca 1948 r. Małżeństwo to jest bezdzietnie. Dnia 2 października 1950 r. powód wytoczył powództwo o rozwód, które zostało wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Katowicach (Stalinogrodzie) z dnia 9 lutego 1951 r. oddalone, a Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 5 stycznia 1952 r. oddalił rewizję powoda. Z uzasadnień tych wyroków wynika, że oddalenie powództwa nastąpiło z tej przyczyny, że rozkład pożycia stron nie był zupełny i trwały.W niniejszym procesie powód domaga się ponownie orzeczenia rozwodu twierdząc, że rozkład pożycia jest zupełny i trwały. Powód przedstawia od początku pożycie stron, wskazując w szczególności fakty, jakie miały miejsce w okresie, który był przedmiotem poprzedniego procesu i były powodowi wówczas znane fakty, które miały miejsce w tym samym okresie, o których jednak powód dowiedział się już po zakończeniu poprzedniego procesu, oraz fakt, który zdarzył się po zakończeniu poprzedniego okresu, a mianowicie że w dniu 10 lutego 1952 r. pozwana oświadczyła mu, iż do wspólnego pożycia nie powróci.Pozwana wniosła o oddalenie powództwa.Sąd Wojewódzki w Stalinogrodzie oddalił powództwo z tym uzasadnieniem, że na skutek powagi rzeczy osądzonej żadne fakty, które miały miejsce przed zakończeniem poprzedniego procesu rozwodowego stron, nie mogą być podstawą powództwa w niniejszej sprawie, a jeżeli o niektórych z tych faktów powód wówczas nie wiedział, mógłby co najwyżej wnieść skargę o wznowienie postępowania w poprzedniej sprawie, że jedyny fakt, jaki według twierdzeń powoda nastąpił później, a mianowicie zachowanie się pozwanej w dniu 10 lutego 1952 r., ustalił Sąd Wojewódzki negatywnie. Ustaliwszy więc, że po zakończeniu poprzedniego procesu pozwana nie dopuściła się żadnych przewinień powodujących rozkład pożycia stron, Sąd Wojewódzki oddalił z tej przyczyny powództwo.Powyższy wyrok zaskarżył rewizją powód, opierając ją na wszystkich podstawach z art. 371 § 1 k.p.c. z wyjątkiem nieważności postępowania.Pozwana wniosła o oddalenie rewizji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Punkt wyjściowy zarzutów rewizyjnych, dotyczący w ogólności podstawy powództw o rozwód i powagi rzeczy osądzonej wyroków oddalających takie powództwa, jest zupełnie błędny. W szczególności myli się skarżący uważając, że podstawę powództwa o rozwód stanowią poszczególne fakty przytoczone przez powoda i tylko one objęte są powagą rzeczy osądzonej.Na skutek powagi rzeczy osądzonej wyroku oddalającego powództwo o rozwód żadna ze stron nie może nowego powództwa o rozwód opierać na stanie rzeczy całkowicie identycznym z tym, jaki istniał w chwili zamknięcia rozprawy w poprzedniej sprawie. Powaga rzeczy osądzonej wyroku oddalającego powództwo nie sprzeciwia się natomiast wytoczeniu przez tego samego lub drugiego małżonka ponownego powództwa o rozwód wówczas, gdy w którymkolwiek z istotnych elementów stanu rzeczy nastąpiła zmiana w porównaniu ze stanem istniejącym w czasie wyrokowania w poprzedniej sprawie. Tak więc zmiana może nastąpić zarówno co do stopnia rozkładu pożycia stron (art. 29 § 1 kod. rodz.), przyczyn jego powstania (art. 29 § 1 kod. rodz.), dobra dziecka (art. 29 § 2 kod. rodz.), wyłącznej winy powoda (art. 30 kod. rodz.), interesu społecznego (art. 30 § 2 kod. rodz.), długotrwałości rozłączenia (art. 30 § 2 kod. rodz.), jak też i co do tego, że w poprzednim procesie małżonek całkowicie niewinny nie chciał rozwodu (art. 30 kod. rodz.), a obecnie zgadza się na rozwód lub nawet sam go żąda. Te bowiem elementy stanu rzeczy uznaje prawo materialne za istotne. Jeżeli więc strona powodowa twierdzi w nowym procesie rozwodowym, że po zakończeniu pierwszego procesu rozwodowego nastąpiło uzupełnienie brakującego poprzednio elementu, to nie może być mowy o tym, aby powaga rzeczy osądzonej poprzedniego wyroku sprzeciwiała się nowemu powództwu tego samego lub drugiego małżonka.Jeżeli strona powodowa, po zakończeniu poprzedniego procesu rozwodowego, dowiedziała się o fakcie powodującym lub pogłębiającym rozkład pożycia stron, to stan pożycia stron uległ - w porównaniu ze stanem istniejącym w chwili wyrokowania w poprzedniej sprawie - zmianie nie od chwili, w której taki fakt miał miejsce, lecz dopiero od chwili, w której stał się przyczyną powstania lub pogłębienia rozkładu pożycia. Jest oczywiste, że np. cudzołóstwo bywa powodem rozkładu pożycia małżonków dopiero od chwili, gdy zdradzony małżonek o nim się dowie.Jeżeli więc dany fakt miał wprawdzie miejsce przed zakończeniem poprzedniego procesu, ale stał się przyczyną lub współprzyczyną rozkładu pożycia już po jego zakończeniu, powaga rzeczy osądzonej poprzedniego wyroku oddalającego powództwo nie może sprzeciwiać się ponownemu powództwu o rozwód, skoro stan pożycia stron uległ zmianie po zakończeniu poprzedniego procesu, a mianowicie dopiero od chwili dowiedzenia się o tym fakcie przez małżonka faktem tym dotkniętego. Dopóki małżonek ten o danym fakcie nie wiedział, fakt ten nie był elementem kształtującym stan pożycia małżonków, jaki był przedmiotem wyroku w poprzednim procesie rozwodowym. A zatem istniejący stan pożycia stron w porównaniu ze stanem, jaki istniał w czasie wyrokowania w poprzedniej sprawie, nie wykazuje identyczności, o której wyżej była mowa jako o przesłance powagi rzeczy osądzonej.Wprawdzie skarżący wychodzi z mylnych założeń i błędnie argumentuje, to jednak słuszna jest jego ostateczna konkluzja, gdy zarzuca wadliwość zaskarżonego wyroku polegającą na tym, że Sąd Wojewódzki nie rozważył w ogóle faktów, które według twierdzeń powoda miały miejsce już dawniej, lecz o których powód dowiedział się po zakończeniu poprzedniego procesu rozwodowego stron. Jak wyżej zostało wyjaśnione, fakty takie, dopóki powód o nich nie wiedział, nie były elementami kształtującymi pożycie stron, jakie było przedmiotem poprzedniego wyroku. Odmienny pogląd, reprezentowany w zaskarżonym wyroku, narusza art. 367 k.p.c. łącznie z art. 29 § 1 kod. rodz., co pociąga za sobą konieczność uchylenia go i odesłania sprawy do ponownego rozpoznania.Słusznie skarżący zarzuca, że całkowicie mylny jest pogląd Sądu Wojewódzkiego, jakoby fakty, o których powód dowiedział się po zakończeniu procesu, a które zdarzyły się przed jego zakończeniem, mogły jedynie dawać podstawę dla skargi o wznowienie. Nie można opierać skargi o wznowienie na stanie rzeczy, który nie istniał w czasie rozstrzygania, lecz powstał dopiero później. Jeżeli więc powód twierdzi, że po zakończeniu procesu dowiedział się o pewnych faktach i w następstwie tego rozkład pożycia stron stał się zupełny i trwały, to twierdzenie takie może być tylko podstawą nowego powództwa, a nie skargi o wznowienie postępowania w poprzedniej sprawie o rozwód, skoro dotyczy stanu rzeczy, który powstał dopiero po jej zakończeniu.Słuszny jest pogląd skarżącego, iż w ponownym procesie o rozwód nie można istniejącego stanu pożycia stron odrywać od tego, co istniało w czasie wyrokowania w poprzednim procesie. Aczkolwiek stan istniejący w owym czasie nie był stanem zupełnego i trwałego rozkładu pożycia, to jednak pożycie małżonków stanowi ciągłość, a stan tego pożycia jest wypadkową całego szeregu najróżniejszych nawarstwiających się okoliczności. Sam już fakt wytoczenia procesu o rozwód wskazuje z reguły na pewien stopień rozkładu pożycia małżonków. Jeżeli powództwo zostanie oddalone z tej przyczyny, że rozkład ten nie jest zupełny i trwały, to aby móc w ponownym procesie ocenić aktualny stan pożycia stron, nie można ograniczać się do samych tylko okoliczności "nowych" (tj. takich, które nastąpiły po zakończeniu poprzedniego procesu), lecz należy w ramach związku przyczynowego ocenić stan pożycia stron jako łączną wypadkową okoliczności zarówno dawniejszych jak i nowych. Niedopuszczalne byłoby natomiast potraktowanie w nowym procesie wszystkiego, co miało miejsce przed zakończeniem poprzedniego procesu, za "zamknięte". "Zamknięte" bowiem dla ponownego rozpoznania jest tylko to, że w chwili rozstrzygania poprzedniej sprawy brak było podstaw do orzeczenia rozwodu, bo nie istniał zupełny i trwały rozkład pożycia małżonków. Dalej jednak powaga rzeczy osądzonej nie sięga.Podkreślić tu należy, że we wszystkich przypadkach, gdy w ponownym procesie rozwodowym powód twierdzi, iż po zakończeniu poprzedniego procesu dowiedział się o pewnych dawnych uchybieniach pozwanego małżonka, niezbędna jest wzmożona czujność sądu, aby powaga rzeczy osądzonej poprzednim wyrokiem oddalającym nie została naruszona.Niesłuszny jest ostatni zarzut skarżącego, który dopatruje się naruszenia art. 242 k.p.c. przez to, że Sąd Wojewódzki nie dał wiary świadkowi K. i uznał za niezgodne z prawdą twierdzenie skarżącego, iż dnia 10 lutego 1952 r. pozwana odmówiła powrotu do wspólnego pożycia. Aczkolwiek nie jest dostatecznie przekonywający pogląd zaskarżonego wyroku, aby fakt rozmowy o tym w obecności świadka K. był mało prawdopodobny z uwagi na znaczną różnicę wieku między stronami a świadkiem K., to jednak nie jest sprzeczne z doświadczeniem to, że rozmowy powaśnionych małżonków w sprawie przywrócenia pożycia zazwyczaj nie toczą się przy udziale osób dla jednego z nich najzupełniej obcych. Dlatego też oparcie negatywnego ustalenia na podstawie zeznania pozwanej, złożonego w trybie dowodu z przesłuchania stron, w niczym nie narusza art. 242 k.p.c.