1 CR 122/60

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Kazimiery P. przeciwko Skarbowi Państwa (Wojewódzkiej Komendzie Milicji Obywatelskiej w B.) o odszkodowanie, po rozpoznaniu rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 16 grudnia 1959 r. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW dniu 20 czerwca 1957 r. w G. w czasie odbywającej się zabawy tanecznej, pozbawiony został życia dwudziestoletni Henryk P. Śmierć jego nastąpiła wskutek postrzelenia przez funkcjonariusza MO Ireneusza N., który wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 12 grudnia 1957 r., utrzymanym w mocy przez Sąd Najwyższy (30 maja 1958 r.) uniewinniony został, jako działający w obronie koniecznej.W pozwie wniesionym 20 grudnia 1958 r. matka zmarłego, Kazimiera P., żądała zasądzenia od Skarbu Państwa (Wojewódzkiej Komendy Milicji Obywatelskiej w B.) 5.735 zł tytułem zwrotu kosztów pogrzebu, renty po 1.000 zł miesięcznie poczynając od 1 stycznia 1959 r. oraz zadośćuczynienia za krzywdę moralną w kwocie 20.000 zł. Uzasadniając swoje roszczenia powódka twierdziła, że zmarły syn był jedynym żywicielem jej oraz młodszego swego brata, chorego umysłowo Jana P., że obrabiał on 2 1/2-hektarowe gospodarstwo rolne, a nadto zajmował się krawiectwem oraz że sama powódka jest poważnie chora na nerwicę serca i przewlekłe postępujące zapalenie wielostawowe. Zdaniem powódki, pomimo uniewinnienia funkcjonariusza MO, który był sprawcą śmierci jej syna, pozwany Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za doznane przez nią szkody na podstawie art. 145 i 144 § 1 k.z., a gdyby ta podstawa prawna budziła wątpliwości, na zasadzie art. 5 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych.Strona pozwana wnosiła o oddalenie powództwa zwalczając wszystkie przytoczone w pozwie jego podstawy.Sąd Wojewódzki w Białymstoku wyrokiem z dnia 16 grudnia 1959 r. powództwo Kazimiery P. oddalił i zasądził od powódki 100 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.Sąd na podstawie ustalonego i niespornego stanu faktycznego doszedł do wniosku, że Skarb Państwa nie może ponosić odpowiedzialności na zasadzie art. 145 k.z., ani też na zasadzie art. 144 § 1 k.z., gdyż strona pozwana nie dopuściła się żadnej winy w wyborze funkcjonariusza MO Ireneusza N., który miał wszelkie kwalifikacje do wykonywania powierzonych mu czynności. Sąd nie znalazł również podstaw do zastosowania art. 5 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych wobec ustalenia, że sytuacja powódki, chociaż pod względem materialnym niedobra, nie uległa jednak zmianie na gorsze w związku ze śmiercią syna, który - jak sama powódka zeznała - krawiectwem zarabiał zaledwie "parę złotych na cukier i papierosy". Jeśli zaś chodzi o pracę na roli, w czym zmarły syn pomagał, to obecnie w gospodarstwie pracuje powódka przy pomocy niedorozwiniętego syna, a nadto powódka pracuje jeszcze u ludzi.Wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył pełnomocnik powódki rewizją, w której nie podtrzymując twierdzenia o odpowiedzialności pozwanej na podstawie art. 145 i 144 § 1 k.z., zarzuca zaskarżonemu wyrokowi naruszenie art. 5 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Wojewódzki, rozważając kwestię zastosowania art. 5 cyt. ustawy o odpowiedzialności Państwa, uznał brak przesłanek do tego na tej podstawie, że wskutek śmierci syna powódka nie poniosła żadnego uszczerbku majątkowego. Wskazują na to zawarte w zaskarżonym wyroku stwierdzenia, że "gospodarstwo powódki było biedne i jest biedne", że zmarły syn w swym zawodzie krawca zarabiał "parę złotych na cukier i papierosy", że obecnie w gospodarstwie pomaga powódce niedorozwinięty syn oraz że sama powódka obok pracy w swym gospodarstwie "pracuje u ludzi". Pozostałe bowiem ustępy tej części uzasadnienia, dotyczące złego stanu zdrowia powódki i stopnia utraty jej zdolności zarobkowej, nie mogły przemawiać przeciwko stosowaniu rozważanego przepisu.Tymczasem pogląd Sądu Wojewódzkiego o rzekomym braku szkody majątkowej powódki nie znajduje dostatecznego oparcia w materiale sprawy, a nawet w przytoczonych wyżej ustaleniach wyroku.Przede wszystkim pogląd ten nie może oczywiście dotyczyć żądania zwrotu wydatków w kwocie 5.735 zł w związku z pogrzebem syna, które niewątpliwie stanowiły uszczerbek majątkowy powódki. Również jednak utrata pomocy syna w gospodarstwie rolnym, nawet tak skromnym jak gospodarstwo powódki, musiała spowodować ujemne skutki w sferze majątkowej powódki, choćby tylko w postaci zmniejszenia możliwości jej zarobkowania u innych gospodarzy. Jeśli zaś chodzi o skromne zarobki zmarłego w zawodzie krawca, to należałoby rozważyć, czy rokowały one bezpośrednie szanse poprawy i czy w związku z tym śmierć syna nie pozbawiła powódki usprawiedliwionej i mogącej być w niedalekiej przyszłości realną pomocy materialnej.Poza tym kwestii istnienia lub braku szkody u osoby domagającej się odszkodowania o tyle nie można traktować jako okoliczności decydującej o dopuszczalności przyznania wynagrodzenia na podstawie art. 5 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r., że kwestia ta stanowi w ogóle przesłankę każdego odszkodowania, a więc także takiego, które opiera się na ogólnych przepisach prawa cywilnego.O przyznaniu natomiast poszkodowanemu (a więc osobie, która doznała szkody) wynagrodzenia w razie braku podstaw odpowiedzialności Państwa według przepisów prawa cywilnego może być mowa tylko wówczas, gdy nastąpiły zdarzenia przewidziane w art. 5 cyt. ustawy o odpowiedzialności Państwa i gdy za naprawieniem szkody przemawiają względy słuszności.Omawiany przepis wymienia przykładowo jako argumenty mogące przede wszystkim przemawiać za przyznaniem odszkodowania ze względów słuszności: niezdolność poszkodowanego do pracy lub jego ciężkie położenie materialne. Jest to oczywiście tylko wskazówka natury ogólnej, która nie zwalnia sądu od obowiązku szczegółowego rozważenia każdej sytuacji i rozstrzygnięcia na podstawie konkretnych ustaleń, czy względy słuszności istotnie usprawiedliwiają obciążenie Państwa obowiązkiem wyrównania szkody mimo braku do tego podstaw w przepisach prawa cywilnego. Jako istotny drogowskaz służyć może słusznie w rewizji podkreślone ratio legis rozważanego unormowania, które zmierza do zapobieżenia ponoszeniu przez jednostkę wyłącznego ciężaru działalności organów państwowych, wykonywanej w sposób prawidłowy w interesie ogółu i ma na celu obciążenie Państwa, jako organizacji wszystkich pracujących, ciężarem ujemnych skutków takiej działalności. Ponieważ chodzi tutaj o niezawinioną działalność organu państwowego, istotne znaczenie z punktu widzenia zasad słuszności może mieć także zachowanie się poszkodowanego, względnie osoby, której śmierć spowodowała szkodę, a mianowicie okoliczność, czy i w jakim stopniu można im przypisać spowodowanie lub przyczynienie się do wynikłej szkody. W danym wypadku zachodzi zatem potrzeba dokonania uzupełniających ustaleń co do tego, czy zmarły syn powódki brał (ewentualnie w jakim zakresie) czynny udział w zajściu, które doprowadziło do użycia przez milicjanta broni w obronie koniecznej. Wyrok bowiem Sądu Wojewódzkiego wspomina wprawdzie o tym, że zmarły zastrzelony został przypadkowo, lecz żadnych konkretnych ustaleń w tym przedmiocie nie zawiera.Dopiero po prawidłowym rozważeniu kwestii dopuszczalności przyznania powódce wynagrodzenia ze względów słuszności, aktualne stanie się zagadnienie wysokości tego wynagrodzenia. Należy mieć przy tym na uwadze, że zgodnie z brzmieniem art. 5 omawianej ustawy, wynagrodzenie takie - zależnie od okoliczności - może być zasądzone w pełnym zakresie lub tylko częściowo.Szczególny umiar trzeba też zachować przy ocenie roszczenia o zadośćuczynienie za krzywdę moralną mając na uwadze, że w myśl art. 165 k.z. przyznanie takiego roszczenia ma charakter fakultatywny nawet wówczas, gdy wiąże się ze szkodą, której wyrównanie stanowi obowiązek oparty na przepisach prawa cywilnego. Z reguły zatem zasądzenie zadośćuczynienia za krzywdę moralną w sytuacji, w której Państwo ma być zobowiązane do wynagrodzenia szkody tylko ze względów słuszności, będzie dopuszczalne tylko wyjątkowo, a przede wszystkim wtedy, gdy poszkodowany doznał uszczerbku majątkowego nie dającego się konkretnie określić i w związku z tym nie zachodzi możliwość przyznania mu renty.W tym stanie rzeczy, gdy wskutek błędnych założeń prawnych Sąd Wojewódzki nie dokonał ustaleń niezbędnych do rozstrzygnięcia i w związku z tym zachodzi potrzeba uzupełnienia postępowania we wskazanym wyżej kierunku, Sąd Najwyższy stosownie do art. 384 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.