1 CR 543/57

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 13 maja 1957 r. sprawy z wniosku Spółdzielni Pracy Dokumentacji Budowlanej w Piastowie o wpis do rejestru spółdzielni po rozpoznaniu rewizji wnioskodawczyni na postanowienie Sądu Powiatowego dla Warszawy Pragi z dnia 6 grudnia 1956 r. Rs. XXXIII 4735 postanawia: 1) przejąć sprawę do rozpoznania we własnym zakresie; 2) zaskarżone postanowienie uchylić i sprawę przekazać Sądowi Powiatowemu dla Warszawy-Pragi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWalne zgromadzenia Spółdzielni Pracy Dokumentacji Budowlanej w Piastowie powzięły na dwu kolejnych posiedzeniach, tj. w dniu 23 grudnia 1953 r. i w dniu 2 lutego 1954 r., uchwały o rozwiązaniu spółdzielni, przy czym obydwie uchwały zostały wpisane do rejestru spółdzielni. Likwidacja spółdzielni nie została jednak dotychczas zakończona, a spółdzielnia nie została rozwiązana. Natomiast w dniu 27 listopada 1956 r. walne zgromadzenie powzięło nową uchwałę stwierdzającą, iż poprzednie uchwały o rozwiązaniu spółdzielni zostały powzięte na skutek przymusu zastosowanego przez jednostkę nadrzędną w stosunku do walnego zgromadzenia, oraz uchylającą w związku z tym poprzednie uchwały z dnia 23 grudnia 1953 r. i z dnia 2 lutego 1954 r. Równocześnie upoważnieni przez walne zgromadzenie pełnomocnicy wystąpili do Sądu Powiatowego dla Warszawy-Pragi, jako do Sądu Rejestrowego, o wykreślenie wpisu, że spółdzielnia znajduje się w stanie likwidacji. Postanowieniem z dnia 6 grudnia 1956 r. Sąd Powiatowy oddalił ten wniosek z powołaniem się na przepis art. 70 ust. 3 ustawy o spółdzielniach, który pozwala wprawdzie na przywrócenie w opisanych warunkach działalności spółdzielni, ale zastrzega, iż uchwała w tym przedmiocie powinna zapaść przed upływem roku od daty powzięcia drugiej uchwały o rozwiązaniu spółdzielni, w danym zaś wypadku upłynął od tej daty okres dłuższy.Od tego postanowienia przedstawiciele walnego zgromadzenia wnieśli rewizję, w której stwierdzają, iż Sąd Powiatowy nie wziął pod uwagę faktu, że uchwały o rozwiązaniu spółdzielni zostały powzięte pod przymusem, wobec czego zastosowanie ma art. 75 przep. og. pr. cyw. W toku postępowania rewizyjnego do wniosków rewizji przyłączył się także uprzednio wyznaczony likwidator, a ponadto zostało złożone pismo Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Pracy z dnia 21 stycznia 1957 r., w którym Wojewódzki Związek stwierdza, że w niniejszym przypadku przepis art. 70 ust. 3 ustawy o spółdzielniach nie może mieć zastosowania, bowiem "uchwały o rozwiązaniu Spółdzielni" zapadłe na walnych zgromadzeniach w dniu 23 grudnia 1953 r. i w dniu 2 lutego 1954 r. "były powzięte pod naciskiem" Związku Wojewódzkiego na skutek zarządzenia Centralnego. W związku z tym "Wojewódzki Związek uznając celowość działalności wspomnianej Spółdzielni postanowił uchwałą zarządu Nr 11 z dnia 15 stycznia 1957 r. poprzeć starania członków Spółdzielni Pracy Dokumentacji Budowlanej w Piastowie w przedmiocie jej działalności".Rozpoznając rewizję Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. następujące pytanie prawne:"Czy dopuszczalne jest przywrócenie działalności Spółdzielni Pracy po upływie terminu zakreślonego w art. 70 ust. 3 ustawy o spółdzielniach, jeżeli wymagane stosownie do art. 70p. 1 ustawy o spółdzielniach obydwie Uchwały Walnego Zgromadzenia w przedmiocie rozwiązania Spółdzielni powzięte zostały pod naciskiem władz nadrzędnych Spółdzielni (Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Pracy), a likwidacja Spółdzielni nie została jeszcze zakończona".W uzasadnieniu tego pytania Sąd Wojewódzki podkreślił, że budzi wątpliwości zagadnienie, czy możliwe jest stosowanie do uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni przepisów o wadach oświadczenia woli.Na rozprawie w Sądzie Najwyższym zarówno pełnomocnicy walnego zgromadzenia, którzy wnieśli rewizję, jak i likwidator, zgodnie oświadczyli, iż Spółdzielnia Pracy Dokumentacji Technicznej w Piastowie nie została zlikwidowana, prowadzi normalną działalność gospodarczą, jest popierana przez władze spółdzielcze i otrzymuje odpowiednie zamówienia. Fakt popierania spółdzielni przez nadrzędne jednostki potwierdził również prokurator, jednak pomimo to wnosił o oddalenie rewizji, wychodząc z założenia, że na jej uwzględnienie nie pozwala przepis art. 70 ust. 3 ustawy o spółdzielniach.Sąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie (art. 388 § 1 k.p.c.) i przy rozpoznaniu rewizji oraz zagadnienia prawnego wysuniętego przez Sąd Wojewódzki zauważył, co następuje:Sąd Powiatowy wyszedł z trafnego założenia, że przepis art. 70 ust. 1 ustawy o spółdzielniach jest przepisem bezwzględnie obowiązującym i że zatem nie jest w zasadzie możliwe anulowanie skutków dwu kolejnych uchwał walnego zgromadzenia o rozwiązaniu spółdzielni przez nową uchwałę, powziętą po upływie roku, licząc od daty drugiej uchwały o rozwiązaniu. Zupełnie wyjątkowe okoliczności przypadku, będącego przedmiotem rozpoznania w sprawie niniejszej, nakazują jednak rozważenie, czy termin ten jest wiążący także w takiej szczególnej sytuacji. Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy rozważyć, jaki jest cel społeczno-gospodarczy przepisu art. 70 ust. 3 ust. o spółdzielniach. Niewątpliwie przepis ten ma przede wszystkim na celu obronę ruchu spółdzielczego przed uprawianiem pod pozorem spółdzielczości działalności dla tego ruchu obcej lub wręcz szkodliwej; tym samym przepis ten wiąże się dość ściśle z przepisem art. 5 ust. 2 pkt c ustawy o spółdzielniach, który stanowi, iż do zgłoszenia w sądzie rejestrowym nowej spółdzielni należy m.in. dołączyć oświadczenie centrali lub związku, stwierdzające celowość założenia spółdzielni. Gdy zostały powzięte skutecznie uchwały o rozwiązaniu spółdzielni, to zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy o spółdzielniach spółdzielnia podlega likwidacji, przy czym jest rzeczą oczywistą, że w miarę upływu czasu likwidacja czyni postępy i po pewnym okresie - ustawodawca zakłada, że jest to przeciętnie okres roczny - działalność spółdzielni, jeśli nie ulegnie on jeszcze ostatecznej likwidacji, kurczy się z reguły do minimalnych rozmiarów, a więc praktyczni spółdzielnia przestaje istnieć. W tych warunkach możliwość reaktywowania spółdzielni po upływie roku od daty drugiej uchwały walnego zgromadzenia o rozwiązaniu, li tylko na skutek odmiennej od poprzednich uchwały nowego walnego zgromadzenia, mogłaby się sprowadzać w praktyce do założenia nowej spółdzielni bez zezwolenia organów, o jakich mowa w powołanym wyżej art. 5 ust. 2 pkt 5 ustawy o spółdzielniach. Dlatego ustawodawca uznał, że jeśli po upływie takiego czasu spółdzielcy powezmą zamiar dalszej pracy w ramach organizacji spółdzielczej, to powinni dotychczasową spółdzielnię zlikwidować, a następnie założyć nową, ale już założenie tej nowej spółdzielni podlegałoby kontroli władz spółdzielczych.Gdy chodzi o przypadek będący przedmiotem rozpoznania w sprawie niniejszej, to sytuacja jest o tyle szczególna, że Wojewódzki Związek, a więc organ powołany do wydawania zaświadczeń stwierdzających celowość powstania nowej spółdzielni, stwierdził w wyżej cytowanym piśmie, że dalsze funkcjonowanie Spółdzielni Pracy Dokumentacji Budowlanej w Piastowie jest pożądane, zaś zgodne oświadczenia uczestników niniejszego postępowania wskazują na to, że spółdzielnia ta nadal normalnie funkcjonuje, tak jak gdyby nigdy jej likwidacja nie została postanowiona. Ustalenie tych okoliczności, przy uwzględnieniu jeszcze potwierdzonego przez Wojewódzki Związek faktu, że w latach 1953 i 1954 jednostki nadrzędne zastosowały niedopuszczalne metody, aby zmusić Spółdzielnię Pracy Dokumentacji w Piastowie do powzięcia uchwał o rozwiązaniu, pozwala na uznanie, iż w tych wyjątkowych okolicznościach termin przewidziany w art. 70 ust. 3 ustawy o spółdzielniach nie jest wiążący. Taka wykładnia uzasadniona jest celami Państwa Ludowego, o jakich mowa w art. 1 przep. og. pr. cyw., a które w danym wypadku postulują konieczność udzielenia poprzez odpowiednie stosowanie obowiązujących przepisów pomocy ruchowi spółdzielczemu, oczywiście pod warunkiem, że tak wyjątkowa wykładnia nie naruszy niczyich interesów.Sąd Najwyższy nie mógł jednak zmienić zaskarżonego postanowienia, bowiem brak jest jeszcze koniecznych ustaleń, które by pozwoliły na zastosowanie wyżej przedstawionej wykładni. Przede wszystkim brak jest dotychczas potwierdzenia oświadczeń uczestników postępowania, iż spółdzielnia, pomimo uchwalonej trzy lata temu likwidacji, prowadzi nadal zwykłą działalność. Z uwagi na wyjątkowość sytuacji ostrożność nakazuje także uzyskanie aktualnego potwierdzenia oświadczenia Związku Wojewódzkiego, iż dalsze istnienie spółdzielni, o którą chodzi w sprawie, jest wskazane. O te wszystkie informacje Sąd Powiatowy zwróci się do Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy, który stanowi na tym odcinku działalności ruchu spółdzielczego odpowiednik centrali spółdzielni, przewidzianej w ustawie z dnia 21 maja 1948 r. o Centralnym Związku Spółdzielczym i centralach spółdzielni (Dz. U. z 1948 r. Nr 30, poz. 199 z późn. zm.).Niezależnie od powyższych uwag wypada podkreślić, że nadrzędne organizacje spółdzielcze mogły (i nadal mają tę możliwość), jeśli tylko rzeczywiście uważają dalsze istnienie Spółdzielni Pracy Dokumentacji Budowlanej w Piastowie za pożądane, w innej drodze cel ten osiągnąć. Zgodnie mianowicie z art. 14 ust. 2 pkt h Naczelna Rada Spółdzielcza władna była (i jest nadal) uchylić uchwały walnych zgromadzeń o rozwiązaniu wymienionej Spółdzielni, przy czym nie wiąże jej w danym wypadku żaden termin.Gdy teraz chodzi o zagadnienie poruszone w uzasadnieniu postanowienia Sądu Wojewódzkiego, to nadmienić należy, iż zarówno ten Sąd, jak i rewizja przeoczyły, iż nie mogłoby być ono rozstrzygnięte w postępowaniu rejestrowym. Jeśli mianowicie zainteresowani członkowie uważają, że walne zgromadzenia działały w dniach 23 grudnia 1953 r. i 2 lutego 1954 r. pod przymusem, i że tym samym istnieją przesłanki do uchylenia się od skutków ich uchwał, to powinni byli żądać ustalenia tego na ogólnych zasadach w trybie spornym. W tym postępowaniu Sąd oceniłby, czy dopuszczalne jest uchylenie się od skutków uchwały walnego zgromadzenia, czy też od oświadczeń poszczególnych członków, które złożyły się na uchwałę, jaki był termin zaskarżenia itp. Sąd w trybie spornym musiałby też rozstrzygnąć, kto powinien reprezentować w takim postępowaniu stronę powodową i stronę pozwaną. Rozstrzyganie tych problemów w niniejszym postępowaniu nie byłoby celowe, gdyż nie wiązałoby Sądu w postępowaniu spornym, byłaby to bowiem inna sprawa. Zresztą najprawdopodobniej rozstrzyganie tych problemów, gdy chodzi o przypadek Spółdzielni Pracy Dokumentacji Budowlanej w Piastowie nie będzie - jak to można wnosić z wyżej przedstawionych rozważań - potrzebne.Z zasad wyżej przedstawionych, skoro rozstrzygnięcie sprawy wymaga dokonania dodatkowych ustaleń, zaskarżone postanowienie należało uchylić i sprawę przekazać Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania (art. 384 k.p.c).