2 CR 1014/56

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie o ustalenie danych personalnych Anatola K., po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Powiatowego w Morągu z dnia 23 kwietnia 1956 r., zaskarżone postanowienie uchylił, sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w Morągu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePaństwowy Dom Młodzieży "Młoda Gwardia" w Morągu zwrócił się do Sądu Powiatowego w Morągu o "ustalenie treści aktu urodzenia" swego wychowanka powołując się na przepis art. 41 prawa o aktach stanu cywilnego. W skierowanym do władzy opiekuńczej piśmie podano niektóre dane osobowe wychowanka, w szczególności jego imię i nazwisko, i wyjaśniono, że chłopiec od szeregu lat przebywa w domach dziecka, a jego pochodzenie i los rodziców nie są znane.Sąd Powiatowy odmówił wszczęcia postępowania czy też odrzucił wniosek (tak trzeba chyba rozumieć tekst postanowienia "uznać się niewłaściwym do rozpoznania niniejszego wniosku") z uzasadnieniem, że przewidziany w art. 41 pr. o a.s.c. termin 7 dni nie został zachowany, a nadto, że przepis art. 41 pr. o a.s.c. nie może mieć zastosowania, skoro niektóre dane personalne osoby, której postępowanie ma dotyczyć, są znane. Sąd Powiatowy powołał się też w sposób nie dość zrozumiały na przepis art. 17 pr. o a.s.c. Odpis swego postanowienia Sąd Powiatowy doręczył Państwowemu Domowi Młodzieży w Morągu, który żadnych kroków w sprawie nie podjął.Od powyższego postanowienia Minister Sprawiedliwości wniósł rewizję nadzwyczajną z wnioskiem o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu w Morągu do ponownego rozpoznania. Rewizja nadzwyczajna zarzuca naruszenie art. 23 ust. 1 pkt 2 pr. o a.s.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jeżeli uznać, że chodzi tu o podlegające wszczęciu z urzędu postępowanie przez władzę opiekuńczą, przewidziane w art. 41 pr. o a.s.c., to z urzędu stwierdzić trzeba, że postępowanie dotknięte jest nieważnością. Sąd Powiatowy obowiązany był bowiem wezwać do wzięcia udziału w sprawie osobę, której postępowanie dotyczy, jako oczywiście zainteresowaną w sprawie (art. 13 § 1 i 2 k.p.n.). Osoba ta powinna zostać wezwana osobiście, o ile ukończyła lat 13 (art. 3 post.rodz.), a o ile nie jest pełnoletnia, nadto należało wysłuchać jej opiekuna (art. 10 post.rodz.). Gdyby osoba, której postępowanie dotyczy, nie miała jeszcze 13 lat, wezwaniu podlegałby tylko opiekun. Jeżeli Sąd Powiatowy stwierdził, że postępowanie ma dotyczyć osoby małoletniej, nie mającej przedstawiciela ustawowego, miał obowiązek przede wszystkim wszcząć z urzędu odrębne postępowanie o ustanowienie opiekuna, a dopiero po jego ustanowieniu prowadzić niniejsze postępowanie z jego udziałem. Przez zaniechanie wezwania zainteresowanego do sprawy Sąd Powiatowy nie pozostawił mu możności obrony swych praw (art. 371 § 2 pkt 5 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n.).Gdyby natomiast przyjąć koncepcję rewizji nadzwyczajnej, że chodzi o postępowanie o ustalenie treści niesporządzonego aktu urodzenia (art. 23 pr. o a.s.c.), rewizja nadzwyczajna nie mogłaby doprowadzić do uchylenia zaskarżonego postanowienia.Postępowanie o ustalenie treści niesporządzonego aktu urodzenia toczy się przed sądem w trybie niespornym (a nie przed władzą opiekuńczą) i w braku przepisu szczególnego podlega wszczęciu tylko na wniosek osoby zainteresowanej (art. 2 § 1 k.p.n.). Państwowy Dom Młodzieży, który zwrócił się do Sądu Powiatowego o wszczęcie postępowania, nie jest osobą zainteresowaną w rozumieniu art. 2 § 1 k.p.n., a nie jest także i być nie może przedstawicielem ustawowym osoby, której akt urodzenia miałby być przedmiotem postępowania. W braku przepisu, który by upoważniał państwowe domy młodzieży do reprezentowania przed sądem swych wychowanków, Sąd Powiatowy w ogóle nie miał podstaw do wszczęcia postępowania na wniosek PDM (art. 17 k.p.n.). Skoro Sąd Powiatowy, wprawdzie z zupełnie odmiennych przesłanek, odmówił wszczęcia postępowania, rewizja nadzwyczajna od tego postanowienia nie mogłaby odnieść zamierzonego skutku, a co najwyżej doprowadziłaby do merytorycznej zmiany błędnie sformułowanego postanowienia Sądu Powiatowego. Właściwa osoba zainteresowana miałaby zresztą wówczas otwartą drogę do zgłoszenia ponownego wniosku o ustalenie treści jej aktu urodzenia.Rozstrzygnięcie rewizji nadzwyczajnej zależy przeto od wyjaśnienia, jaki jest rzeczywisty przedmiot postępowania w sprawie.Z treści pisma PDM wynika, że jego wychowanek, którego sprawa dotyczy, używa określonego imienia i nazwiska, jednakże jego pochodzenie nie jest znane, gdyż jako dziecko w wyniku wypadków wojennych został odłączony od rodziców, których nie udało się odnaleźć. Skąd pochodzą dalsze wskazane w piśmie dane osobowe wychowanka i czy są prawdziwe, PDM nie ma pewności.W takim stanie rzeczy, należy dojść do wniosku, że najprawdopodobniej wszystkie dane wraz z imieniem i nazwiskiem są zmyślone, a przynajmniej, że nie da się ustalić, by były one prawdziwe. Jeżeli tak jest, nie może być mowy, ani o ustaleniu treści aktu urodzenia przez organy administracji w trybie art. 21 bądź 22 pr. o a.s.c., skoro niemożliwe jest ustalenie faktu sporządzenia aktu ani tym bardziej urzędu, który akt sporządził, ani też o ustalenie treści aktu niesporządzonego (art. 23 pr. o a.s.c.). Przesłanką bowiem ustalenia treści aktu stanu cywilnego na podstawie art. 23 pr. o a.s.c. jest możność ustalenia przez sąd rzeczywistych danych, podlegających wpisaniu w akcie. Gdy chodzi o ustalenie treści aktu urodzenia, ustalić trzeba dane wymienione w art. 32 pkt 1, 2 i 3 pr. o a.s.c., prócz imienia dziecka, które wobec niesporządzenia aktu nie mogło zostać nadane. W postanowieniu o ustaleniu treści aktu urodzenia w trybie art. 23 pr. o a.s.c. sąd powinien wymienić jako imię dziecka, imię wskazane przez zainteresowanego bądź obrane przez sąd z urzędu (analogia z art. 37 pr. o a.s.c.).Gdyby część danych przewidzianych w art. 32 pkt 2 i 3 (nazwisko jest wynikiem ustalenia danych w pkt 3) nie mogła zostać ustalona, pozytywne załatwienie wniosku o ustalenie treści niesporządzonego aktu urodzenia będzie mimo to możliwe, pod warunkiem jednak ustalenia co najmniej imion i nazwisk rodziców względnie imienia i nazwiska matki, która nie pozostawała w związku małżeńskim. Jeżeli dane co do osób rodziców nie mogą być ustalone (zachodzi to również wtedy, gdy zainteresowany dane te podaje, ale prawdziwości ich nie potrafi udowodnić, a sąd mimo dochodzeń nie uzyska dowodów prawdziwości tych danych), ustalenie treści niesporządzonego aktu urodzenia jest niemożliwe. Ma się wówczas do czynienia z dzieckiem nieznanych rodziców (art. 41 ust. 1 pr. o a.s.c.) bądź z osobą pełnoletnią o nieznanym pochodzeniu (art. 41 ust. 4 pr. o a.s.c.).Póki więc w toku ewentualnych dochodzeń Sąd Powiatowy nie dojdzie do ustalenia pochodzenia osoby, której sprawa dotyczy, w oparciu o twierdzenia pisma PDM (należy je traktować jako zawiadomienie władzy opiekuńczej o okolicznościach uzasadniających wszczęcie postępowania z urzędu - art. 5 post. rodź.), sprawę niniejszą traktować trzeba jako sprawę o ustalenie danych przewidzianych w art. 41 ust. 2 pr. o a.s.c.Nie stoi temu na przeszkodzie ani to, że ze względu na wiek dziecka nie chodzi tu ściśle o "znalezienie" dziecka (choć w przeszłości może miało miejsce "znalezienie"), ani to, że być może dziecko zostało w przeszłości oddane do domu dziecka przez krewnych, ani wreszcie upływ terminu wskazanego w art. 41 ust. 1 o a.s.c. Trudno zresztą zrozumieć, jaki związek między upływem tego terminu a kompetencją sądu upatruje Sąd Powiatowy. Omieszkanie tego terminu może powodować tylko odpowiedzialność karnoadministracyjną osoby, która znalazłszy dziecko nieznanych rodziców nie zawiadomiła o tym milicji w ciągu 7 dni. Kwestia ta jest w niniejszej sprawie bezprzedmiotowa.Nie stoi też na przeszkodzie wszczęciu postępowania to, że PDM zwrócił się wprost do władzy opiekuńczej, a nie do milicji (art. 41 ust. 1 pr. o a.s.c.). PDM postąpił zupełnie logicznie, skoro w okolicznościach sprawy prowadzenie postępowania wyjaśniającego przez milicję wydaje się bezcelowe. Należy zresztą wyjaśnić, że gdyby nawet osoba, która znalazła dziecko nieznanych rodziców, działając bezpośrednio po tym zdarzeniu wystąpiła wprost do władzy opiekuńczej, pomijając zawiadomienie milicji, to "władza opiekuńcza powinna wszcząć postępowanie i sama zażądać od milicji przeprowadzenia dochodzeń".W świetle dotychczasowych wyjaśnień zaskarżone postanowienie, jako zapadłe w dotkniętym nieważnością postępowaniu o ustalenie danych w art. 41 ust. 2 pr. o a.s.c., podlega uchyleniu.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Powiatowy powinien kierować się następującymi wskazówkami:Postępowanie przewidziane w art. 41 pr. o a.s.c. należy do władzy opiekuńczej (nawet w stosunku do osoby pełnoletniej), podlega więc wszczęciu z urzędu (art. 4 post.rodz.).Właściwą miejscowo jest władza opiekuńcza miejsca zamieszkania lub pobytu osoby, której postępowanie dotyczy (art. 7 post.rodz.), a więc w sprawie niniejszej Sąd Powiatowy w Morągu.Pierwszą czynnością Sądu powinno być wezwanie Anatola K. do wzięcia udziału w sprawie (art. 13 § 2 k.p.n.) i szczegółowe wysłuchanie go na okoliczność, co pamięta on ze swej przeszłości, a w szczególności co i z jakiego źródła wie o osobach swych rodziców oraz skąd zna ich imiona i nazwisko, swoją datę urodzenia i miejsce urodzenia podane w piśmie PDM. Ponieważ jako rok urodzenia chłopca wskazano rok 1937, Sąd oceni według jego wyglądu, czy to jest prawdopodobne, a jeżeli dojdzie do przekonania, że chłopiec nie jest pełnoletni, ustanowi w odrębnym postępowaniu opiekę, chyba że opiekun był już wcześniej ustanowiony.W oparciu o wyjaśnienia chłopca i dane posiadane przez PDM, których należy zażądać, Sąd ustaliwszy czy i jakie poszukiwania były już może czynione przez PDM, przeprowadzi sam, czy też przy pomocy milicji jak najdokładniejsze postępowanie wyjaśniające, zmierzające do ustalenia pochodzenia chłopca. Celowe może być zwrócenie się o informację do domów dziecka, w których chłopiec poprzednio przebywał, do PCK oraz zwrócenie się do Urzędu Stanu Cywilnego Warszawa - Śródmieście, który przechowuje księgi stanu cywilnego ze Lwowa, z zapytaniem o akt urodzenia chłopca. Sąd rozważy też celowość wezwania prokuratora do udziału w sprawie.Gdyby postępowanie doprowadziło do ustalenia pochodzenia chłopca i minimum prawdziwych danych pozwalających na ustalenie treści aktu urodzenia na podstawie art. 23 pr. o a.s.c, należy niniejsze postępowanie umorzyć i pouczyć chłopca względnie jego opiekuna o potrzebie wystąpienia z odpowiednim wnioskiem.Gdyby natomiast postępowanie nie dostarczyło dostatecznych dowodów co do pochodzenia chłopca i co do osób jego rodziców, należy wydać postanowienie przewidziane w art. 41 ust. 2 pr. o a.s.c., kierując się przy wyborze imienia, nazwiska itd. wnioskami zainteresowanego oraz tym, by bez szczególnej potrzeby nie zmieniać danych, których używa on już od dłuższego czasu.Odpisy zapadłego postanowienia należy doręczyć Anatolowi K., jego ewentualnemu opiekunowi i prokuratorowi, gdyby wziął udział w sprawie. PDM nie jest uczestnikiem postępowania i doręczenie mu odpisu postanowienia w trybie art. 32 § 2. k.p.n. jest zbędne, celowe natomiast będzie przesłanie mu do wiadomości odpisu postanowienia już po uprawomocnieniu się.Odpis prawomocnego postanowienia należy przesłać urzędowi stanu cywilnego, jeżeli zostanie ustalone miejsce urodzenia chłopca w kraju - do urzędu miejsca urodzenia, jeżeli zostanie ustalone miejsce zamieszkania (analogia z art. 22 ust. 1 pr. o a.s.c.), jeżeli miejsce urodzenia nie zostanie ustalone - do urzędu miejsca znalezienia, za które trzeba uważać miejsce położenia tego domu dziecka, w którym chłopiec przebywał bezpośrednio po repatriacji do kraju ewentualnie inne miejsce w obecnych granicach Polski, co do którego ustalone będzie, że chłopiec tam najwcześniej przebywał. Gdyby miejscem "znalezienia" była miejscowość położona na terenie gromady lub osiedla, odpis postanowienia należy przesłać do urzędu stanu cywilnego w siedzibie właściwej powiatowej rady narodowej (art. 79 pr. o a.s.c. i zarządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 1955 r. - M. P. 1955 r. Nr 124 poz. 1615).