2 CR 579/56

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Polskiego Towarzystwa Handlu Węglem "Węgloblok" S.A. pod zarządem przymusowym przeciwko Powszechnej Spółdzielni Spożywców w Łodzi - Wschód o 17.991 zł, po rozpoznaniu rewizji powoda od postanowienia Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi w Łodzi z dnia 28 stycznia 1955 r., rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePolskie Towarzystwo Handlu Węglem "Węgloblok" spółka akcyjna pod zarządem przymusowym oddział w Łodzi w pozwie złożonym w dniu 23 listopada 1953 r. wnosiła o zasądzenie od Powszechnej Spółdzielni Spożywców Łódź-Wschód sumy 17.991 zł wraz z 8% od dnia 1 czerwca 1952 r. i kosztami procesu. Żądanie to uzasadnia powodowa spółka zatrzymywaniem przez pozwaną Spółdzielnię w okresie od dnia 10 lipca 1951 r. do końca tegoż roku różnicy pomiędzy opłatami pobieranymi od odbiorców dostarczanego przez powódkę węgla za jego przewóz, a kwotami wypłacanymi przewoźnikom. Poszukiwana suma, jak twierdzi firma "Węgloblok" w myśl wyjaśnienia Ministerstwa Handlu Wewnętrznego z dnia 31 maja 1952 r. stanowi jej zysk.Strona pozwana wnosiła o odrzucenie pozwu wobec niedopuszczalności drogi sądowej z uwagi na ustanowienie nad firmą "Węgloblok" zarządu państwowego.Postanowieniem z dnia 30 marca 1954 r. Sąd Wojewódzki dla m. Łodzi oddalił wniosek o odrzucenie pozwu z uwagi na to, że zarząd przymusowy nad powodową firmą został ustanowiony w celu zabezpieczenia przepadku majątku.W toku jednak dalszego postępowania w sprawie Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 28 stycznia 1955 r. pozew odrzucił, uzasadniając to orzeczenie nową okolicznością, mianowicie informacją jednego ze świadków, iż "Węgloblok" był ujęty w ramach sieci dystrybucyjnej, jako dystrybutor węgla. W tych warunkach Sąd uznał, że strona powodowa również, jak i pozwana, podlega państwowemu arbitrażowi gospodarczemu, wobec czego sprawa nie podlega rozpoznaniu przez sądy powszechne.Od tego postanowienia wniosła rewizję strona powodowa, zarzucając obrazę art. 2 dekretu o państwowym arbitrażu gospodarczym i wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz zasądzenie dochodzonego roszczenia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W treści swojej rewizji strona powodowa stwierdza, że od dnia 1 grudnia 1954 r. firma "Węgloblok" została "przejęta" pod przymusowy zarząd państwowy.Jest obecnie niesporne, że zarząd ten ustanowiony został na podstawie dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 21, poz. 67). Aczkolwiek przeto z uzasadnienia postanowienia Sądu Wojewódzkiego z dnia 28 stycznia 1955 r. nie wynika, aby ta okoliczność była znana temuż Sądowi, niewątpliwie w chwili wydania zaskarżonego postanowienia o odrzuceniu pozwu powodowa firma znajdowała się już pod przymusowym zarządem państwowym.W związku z treścią rewizji powstaje jednak pytanie, czy dopuszczalne byłoby rozstrzygnięcie sporu przez sąd powszechny pomimo ustanowienia tego zarządu dlatego jedynie, że w chwili wniesienia pozwu spór podlegał rozpoznaniu przez ten sąd.Wbrew poglądowi skarżącego dla tej kwestii nie posiada żadnego znaczenia art. 40 ust. 1 dekretu z dnia 5 sierpnia 1949 r. o państwowym arbitrażu gospodarczym (Dz. U. z 1949 r. Nr 46, poz. 340 z późn. zm.), albowiem przepis ten zgodnie ze swym wyraźnym brzmieniem, dopuszczając rozpoznawanie spraw według przepisów dotychczasowych aż do ukończenia postępowania ma na względzie wyłącznie sprawy wszczęte w sądach powszechnych przed dniem wejścia w życie dekretu (omyłkowo nazwanego tu "ustawą"), tj. przed dniem 1 października 1949 r. Cytowany zatem przepis nie ma zastosowania w przypadku, gdy już po tej dacie sprawa została wszczęta w sądzie powszechnym przez stronę, która w chwili wniesienia pozwu nie podlegała państwowemu arbitrażowi gospodarczemu, a dopiero w toku postępowania w sprawie stała się przedmiotem arbitrażu wskutek ustanowienia nad nią przymusowego zarządu państwowego.W omawianym w niniejszej sprawie przypadku - wbrew sugestiom skarżącego - nie ma również miejsca na zastosowanie w drodze analogii zasady, iż zmiana podstaw właściwości, jaka zaszła w toku postępowania sądowego, nie wpływa ujemnie na możność dalszego rozpoznania sprawy przez sąd, w którym wszczęto postępowanie zgodnie z przepisami o właściwości, obowiązującymi w chwili wniesienia pozwu. Zasada ta bowiem ma zastosowanie tylko co do właściwości rzeczowej i miejscowej sądu (art. 46 k.p.c., art. 3 ust. 1 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o zmianie niektórych przepisów postępowania cywilnego), natomiast nie może mieć wpływu na kwestię dopuszczalności drogi sądowej. Z chwilą bowiem, gdy na skutek ustanowienia przymusowego zarządu państwowego w trybie dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. strona powodowa uzyskała charakter podmiotu arbitrażu gospodarczego, - z tą chwilą wszczęty przez nią spór o prawo majątkowe z pozwaną Spółdzielnią ulegał rozpoznaniu przez państwowe komisje arbitrażowe na podstawie art. 2 ust. 1 lit. a oraz art. 3 lit. a dekretu z dnia 5 sierpnia 1949 r. o państwowym arbitrażu gospodarczym (Dz. U. z 1949 r. Nr 46, poz. 340 z późn. zm.) w związku z § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 maja 1950 r. w sprawie przekazania do postępowania arbitrażowego niektórych sporów o prawa majątkowe (Dz. U. z 1950 r. Nr 22, poz. 189).Bez względu przeto na fakt wszczęcia postępowania w sposób właściwy przed sądem powszechnym, droga sądowa stała się niedopuszczalna z chwilą, gdy powstały przesłanki determinujące wyłączną kompetencję państwowych komisji arbitrażowych, zgodnie z dyspozycjami art. 2 k.p.c. i art. 5 ust. 1 dekretu o państwowym arbitrażu gospodarczym, wyłączającymi tego rodzaju spory spod orzecznictwa sądów powszechnych.Również i redakcja art. 228 § 1 k.p.c., nakazującego sądowi brać z urzędu pod rozwagę m.in. niedopuszczalność drogi sądowej "w każdym stanie sprawy" - w związku z art. 207 k.p.c. wskazuje na to, iż dopuszczalność drogi sądowej musi zachodzić w toku całego postępowania przed sądem powszechnym. Nie odpowiadałoby zresztą zasadom prawidłowej wykładni mniemanie, iż wyrażenie "w każdym stanie sprawy" oznacza tylko moment, w którym w toku procesu sąd zwrócił uwagę na istniejący już uprzednio w procesie niewłaściwy stan rzeczy.Jak to już wyczerpująco wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 2 grudnia 1952 r. C. 1808/52 (OSN 1953/IV poz. 116), nie uzasadnia właściwości organów państwowego arbitrażu gospodarczego poddanie przedsiębiorstwa zarządowi przymusowemu, choć wykonywanemu przez organ państwowy lub pod jego nadzorem, jeżeli zarząd taki stanowi tylko jeden ze sposobów egzekucji, jak to ma miejsce w przypadkach przewidzianych przez dekret z dnia 22 października 1947 r. o przepadku majątku lub dekret z dnia 28 stycznia 1947 r. o egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych. Zaznaczyć wypada, że wykładnia ta jest także całkowicie zgodna z poglądem wyrażonym w orzecznictwie Głównej Komisji Arbitrażowej.Ubocznie zresztą można podkreślić przypadkowy zbieg okoliczności, że cytowane orzeczenie Sądu Najwyższego zapadło na tle ustanowienia zarządu przymusowego właśnie nad będącym stroną powodową w niniejszej sprawie tym samym Polskim Towarzystwie dla Handlu Węglem "Węgloblok" S.A., oraz że w obu sprawach chodzi właśnie o zarząd przymusowy (lecz nie "państwowy") ustanowiony w celu zabezpieczenia przepadku majątku postanowieniem Biura Wykonawczego Komisji Specjalnej z dnia 24 lipca 1948 r. Nr B.W.D.V. 26/48, a więc na podstawie przepisów dekretu z dnia 22 października 1947 r. o przepadku majątku (Dz. U. z 1947 r. Nr 65, poz. 390 z późn. zm.) oraz zgodnie z zarządzeniem Ministra Skarbu z dnia 1 lipca 1949 r. w sprawie wykonywania orzeczeń o zabezpieczeniu przepadku przedsiębiorstw (M. P. 1949 r. Nr A-51 poz. 707).Nie można przeto uważać za w pełni konsekwentną linii rozumowania Sądu Wojewódzkiego, który w sposób właściwy i odpowiadający cytowanemu zresztą przez siebie orzeczeniu Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 30 marca 1954 r. uznaje, że poddanie powodowego przedsiębiorstwa pod zarząd przymusowy ustanowiony celem zabezpieczenia przepadku majątku nie nadaje mu podmiotowości w postępowaniu arbitrażowym, a w zaskarżonym postanowieniu z dnia 28 stycznia 1955 r. pogląd ten zmienia - nie stwierdzając jednak w tym przedmiocie zmiany sytuacji prawnej strony powodowej. Zmiany poglądu nie może uzasadnić okoliczność, że Sąd Wojewódzki uzyskał informację o objęciu "Węglobloku" siecią dystrybutorów węgla, albowiem po pierwsze już z treści pozwu, z samej istoty działalności powodowego przedsiębiorstwa i choćby z jego stosunków z pozwaną Powszechną Spółdzielnią Spożywców, wynika niewątpliwie, że powodowa firma brała udział od dawna w dystrybucji węgla, który jak wiadomo jest produkowany jedynie przez kopalnie państwowe; po drugie zaś tego rodzaju objęcie "Węglobloku" siecią dystrybucyjną węgla bez jednoczesnego stwierdzenia, że przedsiębiorstwo to objęte zostało również systemem finansowym Państwa, samo przez się nie przesądza o wciągnięciu go w pełni w sferę gospodarki socjalistycznej, co jedynie mogłoby uzasadnić poddanie takiego przedsiębiorstwa kompetencji organów państwowego arbitrażu gospodarczego.Jednakże pomimo tego, iż ze względów powyższych uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie można uznać za trafne - w ostatecznym wyniku - na skutek wcześniejszego ustanowienia nad firmą "Węgloblok" przymusowego zarządu państwowego na podstawie dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. - postanowienie to odpowiada prawu i przeto powinno być utrzymane w mocy.Nie można wreszcie uznać za trafny poglądu, sugerowanego przez stronę powodową na rozprawie przed Sądem Najwyższym, iż rozważenie pytania co do dopuszczalności drogi sądowej w niniejszej sprawie powinno już obecnie odbyć się w trybie wskazanym w art. 15 dekretu o państwowym arbitrażu gospodarczym. Wprawdzie dotychczas nie zostały wydane przepisy wykonawcze normujące szczegóły postępowania w sporach o właściwość między sądami powszechnymi a państwowymi komisjami arbitrażowymi, tym niemniej stwierdzić należy, że w związku z wysuniętym w tej sprawie zagadnieniem nie powstał jeszcze spór o właściwość w rozumieniu art. 15 dekretu. Spór taki bowiem (pozytywny lub negatywny) może powstać dopiero wówczas, gdy już po wypowiedzeniu się (choćby nieprawomocnym) w przedmiocie swej właściwości lub niewłaściwości przez sąd powszechny, bądź przez komisję arbitrażową - zależnie od tego, w której z tych instytucji postępowanie zostało wcześniej wszczęte - druga z nich nie podziela wyrażonego w tym przedmiocie stanowiska i wobec tego przedstawia zagadnienie do ostatecznego rozstrzygnięcia Głównej Komisji Arbitrażowej, orzekającej z udziałem dwóch delegatów Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego. W niniejszej zaś sprawie roszczenie powoda nie zostało jeszcze zgłoszone do rozpoznania komisji arbitrażowej, która tym samym nie miała w ogóle dotychczas możności zajęcia się zagadnieniem właściwości swojej lub sądu powszechnego.O ile strona powodowa zdecyduje się obecnie złożyć wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie postępowania arbitrażowego, można wyrazić przypuszczenie, że z uwagi na uzyskanie przez "Węgloblok" podmiotowości arbitrażowej dopiero w toku postępowania przed sądem powszechnym oraz na prawomocne zadecydowanie o niedopuszczalności dalszej drogi sądowej dopiero mocą niniejszego orzeczenia - właściwa komisja arbitrażowa bądź uzna, że dopiero od daty tego orzeczenia Sądu Najwyższego rozpoczyna bieg roczna prekluzja z § 21 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1952 r. w sprawie organizacji państwowych komisji arbitrażowych i trybu postępowania arbitrażowego (Dz. U. z 1953 r. Nr 2, poz. 2 z późn. zm.), bądź prezes komisji arbitrażowej przywróci uchybiony termin. Nic również nie stoi na przeszkodzie, aby komisja arbitrażowa skorzystała z materiałów i wyników postępowania dowodowego zawartych w aktach sądowych niniejszej sprawy.W tym stanie rzeczy i na mocy art. 383 k.p.c. rewizja strony powodowej ulega oddaleniu.