2 CR 742/58

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefa K. i Anny K. przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewódzkiej Komendzie Milicji Obywatelskiej w Zielonej Górze o odszkodowanie, po roz § poznaniu rewizji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Zielonej Górze z dnia 25 czerwca 1958 r. zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Zielonej Górze do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym dnia 19 kwietnia 1957 r. Józef i Anna małżonkowie K. domagali się zasądzenia od Skarbu Państwa Wojewódzkiej Komendy Milicji Obywatelskiej w Zielonej Górze renty po 300 zł miesięcznie, zwrotu kosztów pogrzebu syna w sumie 2.700 zł oraz kwoty 10.000 zł zadośćuczynienia tytułem wynagrodzenia szkody poniesionej wskutek śmierci syna, Mieczysława K. W dniu 16 września 1955 r. Mieczysław K. na żądanie komendanta posterunku Milicji Obywatelskiej w Kożuchowie Józefa C. udał się wraz z nim swoim motocyklem w pościg za sprawcą kradzieży roweru. W czasie pościgu motocykl zderzył się z samochodem ciężarowym i na skutek tego wypadku Mieczysław K. i Józef C. ponieśli śmierć.Strona pozwana w swej obronie - poza zarzutami natury merytorycznej - podniosła przede wszystkim, że zachodzi niedopuszczalność drogi sądowej, ponieważ prawną podstawą roszczenia powodów mogłaby być ustawa z dnia 15 listopada 1956 r., gdyby nie przepis szczególny zawarty w art. 18 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. o dostarczaniu środków przewozowych na rzecz wojska i służby bezpieczeństwa publicznego w czasie pokoju, ustalający zasady i tryb uzyskania odszkodowania w postaci renty przyznanej na podstawie przepisów o zaopatrzeniu inwalidzkim.Sąd Wojewódzki w Zielonej Górze wyrokiem z dnia 25 czerwca 1958 r. powództwo oddalił, uznając, że z uwagi na treść art. 7 ustawy o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych przepisy jej nie mają zastosowania do przypadku odpowiedzialności uregulowanego w odmienny sposób przez art. 18 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. Sąd Wojewódzki przy tym uznał, że niezachowanie przez funkcjonariusza Milicji Obywatelskiej, domagającego się przewiezienia motocyklem, warunków przewidzianych przez art. 10 i 11 tej ustawy nie pozbawia działania tego charakteru czynności urzędowej.W rewizji od tego wyroku powodowie wnoszą o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając naruszenie prawa materialnego, mianowicie art. 7 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. oraz art. 18 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W związku z treścią pierwotnego wniosku strony pozwanej o odrzucenie pozwu i wyrażonym w rewizji błędnym zresztą przekonaniem powodów, jakoby Sąd pierwszej instancji uznał, że nie mogą oni dochodzić swej pretensji na drodze sądowej, należy przede wszystkim wyjaśnić, że Sąd Wojewódzki trafnie zajął się merytorycznym rozpoznaniem sprawy. Wszelkie bowiem roszczenia o wynagrodzenie wyrządzonej szkody posiadają w zasadzie charakter cywilno-prawny i nie ulegałyby rozpoznaniu przez sądy powszechne tylko wówczas, gdyby sprawy te z mocy ustaw szczególnych przekazane zostały innym sądom lub władzom (art. 1 i 2 k.p.c.). Skoro powodowie nie dochodzą renty, mogącej im teoretycznie przypadać na podstawie przepisów o zaopatrzeniu inwalidzkim czy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym, o czym decydują wyłącznie właściwe organa administracji państwowej, rozstrzyganie o zasadności ich roszczeń odszkodowawczych należy do drogi sądowej.Wywody rewizji zmierzające do wykazania przyczyn, dla których w danym przypadku nie powinien mieć zastosowania art. 18 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r., nie mogą być uznane za trafne. Wbrew twierdzeniu skarżących, motocykl jest wyraźnie wskazany jako jeden ze środków przewozowych w art. 2 tej ustawy. W myśl zaś art. 11 ust. 1 ustawy, gdy opóźnienie w uzyskaniu środka przewozowego grozi niebezpieczeństwem, każdy organ uprawniony do korzystania ze środka przewozowego może zwrócić się bezpośrednio do posiadacza takiego środka z żądaniem natychmiastowego jego dostarczenia stosownie do art. 7 ust. 4 ustawy w związku z zarządzeniem Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dnia 24 listopada 1952 r. (M. P. 1952 r. Nr A-102 poz. 1573).Chybiony jest również pogląd skarżących, jakoby brak wyrażenia przez komendanta posterunku Milicji Obywatelskiej żądania na piśmie pozbawiał w ogóle tę czynność ważności na mocy art. 63 popc. Ani bowiem ten przepis, ani błędnie powołany przez Sąd Wojewódzki art. 64, nie mają zastosowania do oceny ważności czynności organu państwowego działającego na podstawie prawa administracyjnego, jakim jest ustawa z dnia 18 lipca 1950 r. o dostarczaniu środków przewozowych. Przepisy ogólne prawa cywilnego dotyczące formy czynności prawnych z natury rzeczy dotyczyć tylko mogą czynności wywołujących skutki prawne w dziedzinie stosunków cywilno-prawnych. Natomiast przepisy zawarte w omawianej ustawie z dnia 18 lipca 1950 r. ani obowiązujące przepisy o postępowaniu administracyjnym nie stanowią, by pominięcie formy pisemnej powodowało całkowitą nieważność żądania w przedmiocie dostarczenia środka przewozowego wraz z obsługą zdolną do jego prowadzenia. Dla sprawy niniejszej jest zaś obojętne, dla jakich celów ustawa wprowadziła wymóg pisemności (być może, iż dla ułatwienia uzyskania należnego wynagrodzenia) zwłaszcza, iż Mieczysław K. ostatecznie podporządkował się ustnemu żądaniu komendanta posterunku Milicji Obywatelskiej.Dla omawianej kwestii nie mogą także mieć samoistnego decydującego znaczenia przytaczane przez powodów okoliczności, iż słuszność ich stanowiska została uznana przez stronę pozwaną, która udzieliła dotacji na częściowe pokrycie kosztów pogrzebu syna, że w toku procesu zgłoszone były wnioski dowodowe, ani że Wydział Rent i Pomocy Społecznej Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Zielonej Górze odmówił przyznania im renty rodzinnej.Tym niemniej, acz na podstawie innych przesłanek, uznać należy za trafny podstawowy zarzut rewizji co do tego, że Sąd Wojewódzki niewłaściwie uznał, jakoby art. 18 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. stanowił przepis szczególny, który w myśl art. 7 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. uniemożliwiałby zastosowanie przepisów tej ustawy normujących odpowiedzialność Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych.Sąd Najwyższy w tym przedmiocie w myśl art. 380 (§ 1 pkt 4) k.p.c. bierze z urzędu pod uwagę naruszenie art. 7 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych (Dz. U. z 1956 r. Nr 54, poz. 243).W myśl art. 18 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. o dostarczaniu środków przewozowych na rzecz wojska i służby bezpieczeństwa publicznego w czasie pokoju (Dz. U. z 1950 r. Nr 36, poz. 322) jeśli osoba, obsługująca dostarczony środek przewozowy, bez własnej winy w czasie i w związku z wykonywaniem tej obsługi doznała uszkodzenia zdrowia, powodującego utratę zdolności do pracy zarobkowej, albo wskutek tego uszkodzenia poniosła śmierć, przysługuje tej osobie lub osobom po niej pozostałym prawo do zaopatrzenia inwalidzkiego w trybie i na zasadach, określonych w przepisach normujących zaopatrzenie inwalidzkie osób, które doznały uszkodzenia zdrowia lub poniosły śmierć wskutek służby woskowej. Przepisami tymi były do dnia 1 lipca 1954 r. przepisy ustawy z dnia 17 marca 1932 r. o zaopatrzeniu inwalidzkim (Dz. U. z 1945 r. Nr 22, poz. 131 z późn. zm.), uchylonej przez art. 61 pkt 1 dekretu z dnia 14 sierpnia 1954 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 98).Natomiast z dniem 1 lipca 1954 r. uprawnienia do świadczeń określonych w ustawie z dnia 17 marca 1932 r. o zaopatrzeniu inwalidzkim, przysługujące na podstawie przepisów szczególnych, - a więc także i na podstawie art. 18 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. o dostarczaniu środków przewozowych na rzecz wojska i służby bezpieczeństwa publicznego w czasie pokoju - zastąpione zostały uprawnieniami do świadczeń przewidzianych z tytułu wypadku w zatrudnieniu przez dekret z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97), a to stosownie do postanowienia art. 115 ust. 1 tego dekretu.Niezależnie jednak od tej ogólnej zmiany trybu i zasad przyznawania zaopatrzenia, o jakim mowa w art. 18 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r., należy mięć na uwadze, że przez art. 112 ust. 1 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. uchylone zostały wszystkie dotychczasowe przepisy w przedmiotach uregulowanych tym dekretem. Zgodnie zaś z art. 35 i 44 dekretu - "wypadek w zatrudnieniu" sam przez się może stanowić źródło powstania uprawnienia do renty inwalidzkiej bądź renty rodzinnej.Na podstawie zaś art. 36 ust. 2 i 3 dekretu oraz w związku z treścią § 1 i 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 1 lipca 1954 r. w sprawie wypadków w zatrudnieniu (Dz. U. z 1954 r. Nr 35, poz. 149 i Dz. U. z 1958 r. Nr 31, poz. 141) - na równi z wypadkami pozostającymi w związku z zatrudnieniem uważa się między innymi wypadki, jakim ulegną pracownicy, bądź nawet osoby nie będące pracownikami, podczas udzielania przedstawicielowi władzy państwowej pomocy przy spełnianiu przez niego czynności urzędowych oraz podczas brania udziału w ściganiu lub ujęciu osób podejrzanych o popełnienie przestępstwa.Art. 18 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. o dostarczaniu środków przewozowych na rzecz wojska i służby bezpieczeństwa publicznego w czasie pokoju (Dz. U. z 1950 r. Nr 36, poz. 322) utracił przeto moc w omawianym zakresie i nie ma zastosowania do przypadków, kiedy osoba, obsługując dostarczony środek przewozowy, tym samym udzielała przedstawicielowi władzy państwowej pomocy przy spełnianiu przez niego czynności urzędowej albo brała udział w ściganiu lub ujęciu osób podejrzanych o popełnienie przestępstwa.We wskazanych zatem przypadkach nie można uważać art. 18 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. za "przepis szczególny" normujący odpowiedzialność Państwa w rozumieniu art. 7 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych (Dz. U. z 1956 r. Nr 54, poz. 243).Oparcie przez Sąd Wojewódzki rozstrzygnięcia na odmiennej, a błędnej wykładni art. 7 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. nie pozwala na utrzymanie w mocy zaskarżonego wyroku. Z uwagi zaś na to, że w związku z przyjętym poglądem Sąd Wojewódzki ograniczył się tylko do oceny prawnej podstawy powództwa i nie dokonywał żadnych ustaleń faktycznych, zachodzi konieczność uchylenia tego wyroku celem ponownego rozpoznania sprawy (art. 384 k.p.c.).Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, gdyby w związku z obroną strony pozwanej Sąd Wojewódzki uznał, iż szkoda nie została wyrządzona zawinionym postępowaniem Józefa C. działającego w charakterze komendanta posterunku Milicji Obywatelskiej, Sąd ten będzie miał na uwadze możliwość zastosowania art. 5 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r.