3 CR 437/60

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Antoniego i Władysława S., Anieli P., Felicji O. przeciwko Marii K. o ustalenie majątku spadkowego po Agacie S., po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 7 grudnia 1959 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Krakowie celem rozpoznania rewizji stron.Uzasadnienie faktyczneAntoni S., Władysław S., Aniela P. i Felicja O. zapozwali Marię K., wyjaśniając w pozwie, że strony są spadkobiercami zmarłej Agaty S., po której pozostały w spadku różne ruchomości oraz inwentarz żywy i martwy, które to przedmioty zabrała pozwana i częściowo sprzedała, a częściowo używa ich w swoim gospodarstwie rolnym. Wartość tych ruchomości powodowie ocenili na 60.000 zł. Ponieważ pozwana nie chce zwrócić równowartości przypadających dla powodów ruchomości, żądają oni w pozwie zasądzenia od niej dla każdego z nich po 2.500 zł, zastrzegając sobie prawo dochodzenia reszty pretensji.Sąd Powiatowy, mając na uwadze, iż z treści pozwu wynika, że chodzi tu o dział spadku, uznał, że sprawa powinna być rozpoznawana w trybie postępowania niespornego, a następnie postanowieniem z dnia 28 października 1958 r. postępowanie zawiesił i w związku z zarzutami pozwanej, że tylko nieznaczna część spornych ruchomości należy do spadku, odesłał strony na drogę postępowania spornego o ustalenie, jakie przedmioty wchodziły do majątku spadkowego. Na skutek powyższego postanowienia powodowie wytoczyli przeciwko Marii K. sprawę niniejszą, domagając się ustalenia, że ruchomości quaestionis pozostały po Agacie S.Sąd Powiatowy powództwo częściowo uwzględnił, ustalając, że po Agacie S. pozostały następujące przedmioty: maszyna kieratówka, młyn kieratowy, sieczkarnia, młynek, bryczka, wóz roboczy, pług, kolce, kultywator, półszorki, 1 koń, 2 krowy, jałówka i 2 maciory. W pozostałej części powództwo zostało oddalone.Wyrok zaskarżyły obie strony: powodowie wnosili o zmianę wyroku i ustalenie, że oprócz wspomnianych ruchomości po spadkodawczyni pozostało jeszcze 40.000 sztuk cegieł, natomiast pozwana wnosiła o zmianę wyroku i całkowite oddalenie powództwa.Sąd Wojewódzki zaskarżony wyrok zmienił i powództwo w całości oddalił z zasad następujących. Powództwo o ustalenie prawa jest niedopuszczalne i podlega oddaleniu, gdy prawo zostało już naruszone i można wytoczyć powództwo o roszczenie wynikające z naruszenia prawa. Powództwo, przewidziane w art. 3 k.p.c. ma bowiem charakter prewencyjny i nie może być wytaczane wówczas, gdy nie może już spełnić swego celu zapobieżenia naruszeniu prawa osoby uprawnionej. Powodowie jako następcy prawni właścicielki pewnych ruchomości mogą domagać się ich wydania, a więc przysługuje im powództwo o świadczenie i dlatego powództwo o ustalenie musi ulec oddaleniu. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego oparcie wyroku I instancji o przepisy art. 28 i 43 pr. rzecz. stanowi naruszenie prawa materialnego, co - wobec braku uchybień proceduralnych - uzasadnia zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa.Wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, który wywodząc, że wyrok ten został wydany z pogwałceniem istotnych przepisów prawa wnosi o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu celem rozpoznania rewizji obu stron, względnie o uchylenie wyroku i rozpoznanie sprawy we własnym zakresie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Choć nie można się zgodzić ze wstępną tezą rewizji nadzwyczajnej, że powództwo wytoczone w oparciu o przepis art. 150 postępowania spadkowego jest odrębną akcją, zmierzającą do osiągnięcia innego celu niż zwykłe powództwo o ustalenie stosunku prawnego lub prawa, i nie mogą być stosowane do niego zasady dotyczące art. 3 k.p.c., rewizji nie można odmówić słuszności. W myśl art. 150 postępowania spadkowego w postępowaniu o dział spadku sąd samodzielnie ustala skład i wartość majątku ulegającego działowi. Przepis ten więc wyklucza w toku postępowania działowego drogę procesu cywilnego o ustalenie składu i wartości majątku spadkowego. Zdanie natomiast drugie tego przepisu zezwala sądowi na odesłanie uczestników na drogę postępowania spornego. Postanowienie sądu o odesłaniu tym samym otwiera na nowo drogę postępowania spornego, przy czym tylko w zakresie przez sąd w postanowieniu oznaczonym. Taką interpretację zdania drugiego uzasadnia tak brzmienie art. 150 postępowania spadkowego jak również art. 151 tegoż postępowania. W myśl art. 150 sąd nie może odesłać uczestników na drogę postępowania spornego celem ustalenia wartości majątku ulegającego działowi, ale obowiązany jest ustalić wartość tego majątku w postępowaniu niespornym, albowiem zdanie drugie art. 150 możliwości takiej nie przewiduje. Uczestnik postępowania, który wystąpił z powództwem o ustalenie wartości majątku ulegającego działowi, spotkałby się z zarzutem niedopuszczalności drogi procesu cywilnego, w następstwie czego pozew musiałby być odrzucony.Podobnie inne roszczenia uboczne uczestników postępowania działowego powinny być w myśl art. 151 § 1 zdanie pierwsze rozstrzygane w postępowaniu działowym, a więc niespornym i tu jednak sąd może odesłać uczestników na drogę postępowania spornego. W tym przypadku droga procesu jest niedopuszczalna tylko w toku postępowania o dział spadku, natomiast przed zawiśnięciem postępowania działowego droga procesu co do tych roszczeń nie jest wykluczona. Wskazuje na to wyraźnie treść § 1 art. 151 postępowania spadkowego, który stanowi, że sąd rozstrzyga o tych roszczeniach w postępowaniu działowym, o ile nie zostały już prawomocnie rozstrzygnięte w innym postępowaniu lub nie toczy się co do nich odrębne postępowanie wszczęte przed postępowaniem działowym.Nie można też wykluczyć możliwości przed postępowaniem działowym powództwa co do tego, czy poszczególne przedmioty należą do spadku. W tym wypadku powództwo musi odpowiadać warunkom art. 3 k.p.c. Podobnie musi odpowiadać warunkom art. 3 k.p.c. powództwo wytoczone na skutek postanowienia wydanego w postępowaniu o dział spadku a odsyłającego uczestników na drogę postępowania spornego co do tego, czy poszczególne przedmioty należą do spadku. W tym jednak wypadku powód nie musi dodatkowo wykazywać interesu prawnego w wytoczeniu powództwa, albowiem na istnienie tego interesu wskazuje postanowienie sądu wydane w postępowaniu działowym.Zasadnie podnosi rewizja nadzwyczajna, że przed działem spadku spadkobiercy nie mogą domagać się wydania poszczególnych przedmiotów, lecz jedynie dopuszczenia do współposiadania (art. 90 prawa rzeczowego w związku z art. 59 prawa spadkowego). Uczestnikom postępowania działowego nie służy więc tego rodzaju roszczenie, które wykluczałoby powództwo o ustalenie, czy dany przedmiot należy do spadku. Dlatego też, jak trafnie podnosi rewizja nadzwyczajna, obojętną jest dla sprawy okoliczność, w czyim posiadaniu znajdują się składniki majątku spadkowego, gdyż nie może to mieć wpływu na rozstrzygnięcie, czy należą one do spadku.Z tych przeto względów należało dojść do wniosku, że Sąd Wojewódzki, oddalając powództwo dla braku przesłanek z art. 3 k.p.c., naruszył ten przepis przez błędne jego zastosowanie, jak też przepis art. 150 prawa spadkowego i uchybił art. 386 k.p.c. (...).Ponieważ Sąd Wojewódzki, wychodząc z błędnego założenia, oddalił powództwo nie rozpoznawszy meritum sprawy, Sąd Najwyższy zgodnie z wnioskiem rewizji nadzwyczajnej uchylił wyrok zaskarżony i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu celem rozpoznania rewizji stron.