3 CR 588/56

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: R. Czarnecki, J. Krajewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Rozalii S. o uchylenie ubezwłasnowolnienia Anny G., po rozpoznaniu rewizji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 2 maja 1956 r.,rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 13 lutego 1947 r. Anna G. została całkowicie ubezwłasnowolniona z powodu niedorozwoju umysłowego.We wniosku z dnia 13 grudnia 1955 r. dalsza krewna ubezwłasnowolnionej żąda uchylenia ubezwłasnowolnienia twierdząc, że Anna G. jest osobą normalną, a chorobę swą symulowała za namową obecnej przedstawicielki ustawowej, Katarzyny Ż.Swój interes prawny do wszczęcia postępowania wnioskodawczyni uzasadnia tym, że w wyniku ubezwłasnowolnienia uznano za nieważny akt darowizny zdziałany na jej rzecz przez Annę G.Sąd Wojewódzki oddalił wniosek, wyrażając pogląd, że osoby nie wymienione w art. 10 dekretu z dnia 29 sierpnia 1945 r. w sprawie postępowania o ubezwłasnowolnienie, a do takich należy wnioskodawczyni, nie mają legitymacji do żądania uchylenia ubezwłasnowolnienia.W skardze rewizyjnej wnioskodawczyni żąda uchylenia zaskarżonego postanowienia i odesłania sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając obrazę art. 13 § 1 k.p.n.Zdaniem rewidującej, jej interes prawny do wytoczenia sprawy został wykazany, co w myśl cytowanego przepisu stwarza legitymację do wszczęcia postępowania.Uzasadnienie prawneZarzut rewizyjny uznać należy za chybiony.W szczególności rewidujący pomieszał treść art. 13 § 1 k.p.n. z art. 2 k.p.n., między którymi istotna różnica polega na tym, że pierwszy z nich ma na myśli zainteresowanych, którzy wstępują do sprawy w toku postępowania, gdy tymczasem legitymację do wszczęcia postępowania ustala się na podstawie art. 2 k.p.n. Należało zatem rozważyć słuszność zarzutu skargi rewizyjnej w świetle art. 2 k.p.n. Nie ulega wątpliwości, że wymienione w cytowanym przepisie pojęcie "zainteresowanego", uprawnionego do wszczęcia postępowania, zbiega się z takim samym pojęciem zawartym w art. 13 § 1 k.p.n., co znajduje potwierdzenie w tejże normie stanowiącej, iż zainteresowany wstępujący do sprawy staje się uczestnikiem, jak zgłaszający wniosek o wszczęcie postępowania.Błędny byłby jednak pogląd, że każdy zainteresowany może wszcząć każde postępowanie rozpoznawane w trybie niespornym. Wiadomo przecież, że Kodeks postępowania niespornego zawiera tylko przepisy ogólne, które mogą być derogowane przez postanowienia ustaw szczególnych. Sytuację taką przewiduje właśnie art. 1 dekretu w sprawie postępowania o ubezwłasnowolnienie (dekret z dnia 29 sierpnia 1945 r. - Dz. U. Nr 40, poz. 225), według którego przepisy części ogólnej Kodeksu postępowania niespornego stosuje się, o ile cytowany dekret nie normuje pewnych kwestii w sposób odmienny.Zgodnie z normą art. 10 dekretu, z wnioskiem o wszczęcie postępowania w przedmiocie ubezwłasnowolnienia może wystąpić małżonek, rodzeństwo, krewni w linii prostej, przedstawiciel ustawowy osoby, która ma być ubezwłasnowolniona, oraz prokurator. (…)Analogicznie kształtuje się omawiane zagadnienie w odniesieniu do uchylenia ubezwłasnowolnienia, albowiem dotyczący poruszonej kwestii art. 19 § 1 dekretu nakazuje oceniać legitymację do wszczęcia postępowania na podstawie cytowanego już art. 10.Niezależnie od podniesionego zarzutu rewizyjnego należało na podstawie art. 380 § 1 pkt 1 k.p.c. rozważyć, czy w niniejszym wypadku nie zachodzi nieważność postępowania, skoro wniosek oddalono na posiedzeniu niejawnym bez udziału ławników, gdy tymczasem w myśl art. 471 k.p.n. sprawy o ubezwłasnowolnienie podlegają rozpoznaniu z ich udziałem, przy czym orzeczenie merytoryczne może zapaść tylko po przeprowadzeniu rozprawy (art. 14 i 19 dekretu o ubezwł.).Rozwiązanie powyższego zagadnienia zależy od wykładni art. 17 k.p.n., przy czym kwestia sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy dostrzegłszy brak legitymacji do wszczęcia postępowania, sąd może oddalić wniosek bez rozprawy. Pozytywna odpowiedź na postawione pytanie, rozwiązywałaby automatycznie skład sądu w sensie jednoosobowego rozpoznania sprawy (art. XLV przep. przech. do k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n.).Legitymacja w procesie jest zagadnieniem prawa materialnego i dlatego według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego oddalenie powództwa z braku legitymacji może nastąpić tylko po przeprowadzeniu rozprawy. Przed rozprawą sąd nie ma prawa podnosić z urzędu braku legitymacji.Art. 17 k.p.n. reguluje zagadnienie w sposób odmienny stanowiąc, że sąd z urzędu bada, czy wniosek jest zgłoszony przez osobę uprawnioną. Ponieważ przepis nie wprowadza żadnego ograniczenia, należy dojść do wniosku, że zagadnienie legitymacji może być brane pod uwagę w każdym stanie sprawy, a więc również przed rozprawą, analogicznie jak wszystkie przesłanki procesowe. W takim wypadku może nastąpić oddalenie wniosku a limine bez przeprowadzenia rozprawy, a tym samym bez udziału ławników.Reasumując należy stwierdzić, że oddalenie wniosku o uchylenie ubezwłasnowolnienia musi nastąpić po przeprowadzeniu rozprawy tylko wtedy, gdy żądanie jest nieuzasadnione, jeżeli zaś w sprawie zachodzi brak legitymacji do wszczęcia postępowania, to oddalenie wniosku może nastąpić bez rozprawy.Skoro zarzut rewizyjny okazał się nietrafny, zaskarżone zaś orzeczenie nie wykazuje uchybień z art. 380 § 1 k.p.c., należało z mocy art. 383 k.p.c. rewizję oddalić.