4 CR 118/57

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ligi Przyjaciół Żołnierza przeciwko Z.G. o zapłatę 9.800 zł., na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 18 lutego 1956 r. zmienił zaskarżony wyrok i powództwo oddalił.Uzasadnienie faktyczneW listopadzie 1952 r. powódka zamówiła u pozwanego G., który był właścicielem przedsiębiorstwa przemysłowo-handlowego "Technoport" w Gdyni, elektryczną wiertarkę za 5.300 zł. oraz 90 lutownic za łączną sumę 4.500 zł. i dnia 24 listopada 1952 r. przekazała całą sumę 9.800 zł. Pozwany przystąpił do wykonania zamówienia. W dniu 27 grudnia 1952 r. nad przedsiębiorstwem "Technoport" został ustanowiony przymusowy zarząd państwowy (na podstawie dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r.), i w związku z tym zarządem powódka zamówionych rzeczy nie otrzymała.W czerwcu 1953 r. powódka wytoczyła powództwo przeciwko pozwanemu i Gdańskim Zakładom Metalowym Przemysłu Terenowego jako zarządcy przymusowemu i żądała zasądzenia od pozwanych solidarnie 9.800 zł., powołując się na to, że nie otrzymała zamówionych rzeczy. Jeszcze w toku postępowania przed Sądem I instancji powództwo przeciwko pozwanym Zakładom zostało cofnięte i postępowanie zostało umorzone.Pozwany G. wniósł o oddalenie powództwa w obronie swej przytaczając, że zamówienie wykonał i że zarządca przymusowy powinien je powódce wydać.Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo w stosunku do pozwanego G. Sąd Wojewódzki ustalił, że zamówiona wiertarka i lutownice były prawie już skompletowane przed ustanowieniem zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem "Technoport" i że dostarczeniu ich przez pozwanego przeszkodził ustanowiony zarząd przymusowy. Sąd Wojewódzki uznał, że zgodnie z art. 10 dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. w przedmiocie państwowego zarządu przymusowego zarządca przymusowy nie był uprawniony do wydania powódce rzeczy zamówionych u pozwanego G. i że tenże pozwany nie mogąc dostarczyć zamówionych rzeczy powinien powódce zwrócić wpłaconą sumę 9.800 zł.W rewizji pozwany wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa, zwalczając ocenę prawną Sądu Wojewódzkiego. Powódka wniosła o oddalenie rewizji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Art. 43 pr. rzecz. stanowi, że przeniesienie własności następuje z mocy samej umowy między właścicielem i nabywcą. Wynika z tego przepisu, że własność przechodzi na nabywcę przez sam fakt zawarcia umowy i że dla przejścia własności nie jest potrzebne przeniesienie posiadania (które - jeżeli chodzi o ruchomości było potrzebne pod rządem kodeksu cywilnego niemieckiego - B.G.B., który przed wejściem w życie prawa rzeczowego z 1946 r. obowiązywał na terenie, gdzie była zawarta umowa, będąca źródłem sporu niniejszego). Umowa unormowana w art. 43 pr. rzecz. ma podwójny charakter i skutek - zobowiązaniowy (obligacyjny), gdyż zobowiązuje do przeniesienia własności, oraz rzeczowy, gdyż przenosi własność. Oba skutki mogą nastąpić równocześnie, mogą jednak również być rozdzielone w czasie. Skutek pierwszy obligacyjny, następuje z chwilą zawarcia umowy. Drugi skutek, rzeczowy, może nastąpić zaraz, ale może też nastąpić później zależnie od tego, czy rzecz, której własność ma być przeniesiona, istnieje, czy też ma dopiero powstać, albo czy jest dostatecznie oznaczona, czy też ma dopiero być oznaczona. Jeżeli rzecz nie istnieje albo nie jest dostatecznie oznaczona in specie, skutek rzeczowy umowy z art. 43 pr. rzecz. przesuwa się do chwili, gdy rzecz powstanie lub gdy zostanie spośród rzeczy in genere oznaczona in specie. Z chwilą tą jednak stosownie do art. 43 pr. rzecz. następuje przejście własności bez dalszej umowy i bez przenoszenia posiadania, (por. orzeczenia SN z dnia 16.III.1957 r. w sprawie 4 CZ 307/53 i z dnia 17.V.1958 r. w sprawie 4 Cr 202/57).Skutki umowy z art. 43 pr. rzecz., o ile dotyczy ona rzeczy jeszcze nieistniejącej lub oznaczonej tylko co do gatunku, zawierają w sobie pewne ryzyko ale ono nie jest nie uniknione. Strony bowiem mogą postanowić, że narazie zawierają tylko umowę zobowiązującą do przeniesienia własności (a więc tylko obligacyjną), a umowę ze skutkiem rzeczowym zawrą dopiero, gdy pozostanie lub gdy będzie dostatecznie oznaczona. Taki rozdział może być tylko wynikiem wyrażonej woli stron.II. W świetle wywodów pod. I. dla rozstrzygnięcia sporu niniejszego znaczenie zasadnicze ma ustalenie Sądu Wojewódzkiego, że zamówione przez powódkę rzeczy - wiertarka i lutownice - były przez pozwanego w jego przedsiębiorstwie już prawie skompletowane przed ustanowieniem zarządu przymusowego. Jeżeli bowiem tak było, to zamówione przez powódkę u pozwanego rzeczy istniały już przed ustanowieniem zarządu przymusowego, były już wtedy dostatecznie indywidualizowane i wobec tego odnośnie tych rzeczy jeszcze przed ustanowieniem zarządu przymusowego nastąpił rzeczowy skutek wynikający z art. 43 pr. rzecz.Innymi słowy zamówiona przez powódkę u pozwanego wiertarka i lutownice, które w chwili ustanowienia państwowego zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem pozwanego "Technoport" znajdowały się w tymże przedsiębiorstwie, były już własnością powódki.W takim stanie rzeczy wymienione rzeczy jako niestanowiące własności przedsiębiorstwa nie mogły być objęte skutkami prawnymi wynikającymi z państwowego zarządu przymusowego i powódka miała podstawę prawną żądać ich wydania, ewentualnie w drodze powództwa windykacyjnego p-ko zarządcy przymusowemu. Art. 10 cyt. dekretu z dnia 16 grudnia 1928 r. w ustalonych w sprawie okolicznościach do odmowy wydania własności powódki nie uprawniał.III. Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku nie uwzględnił istotnej sytuacji prawnej i wobec tego doszedł do błędnego wyniku. W ostatecznym wyniku powództwo powinno było być oddalone. Skoro bowiem pozwany wykonał zamówienie tak, iż powódka stała się właścicielem zamówionych rzeczy i miała prawo na podstawie art. 28 pr. rzecz. żądać ich wydania, to nie było podstawy do odstąpienia od umowy i żądania zwrotu wypłaconej sumy 9.800 zł. W takich warunkach Sąd Najwyższy z mocy art. 386 k.p.c. orzekł co do istoty, zmieniając zaskarżony wyrok i oddalając powództwo.