I CO 35/56

SentencjaSąd Najwyższy rozpoznał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów SN pytanie prawne, wynikłe z powództwa Antoniego N. przeciwko Powszechnej Spółdzielni Spożywców o 7500 zł."Czy właściciel nieruchomości, będący zarazem właścicielem mieszczącego się w niej przedsiębiorstwa, nad którym ustanowiony został przymusowy zarząd państwowy, ma prawo dochodzić od zarządcy przymusowego czynszu za korzystanie z pomieszczeń zajmowanych przez przedsiębiorstwo w okresie po ustanowieniu nad nim przymusowego zarządu państwowego".Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną.Uzasadnienie faktyczneW orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 1954 r. I CR. 476/54 (OSN 1955/II poz. 32) wyrażony został pogląd, "że w przypadku, gdy w wykonaniu zarządzenia o ustanowieniu zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem przekazane zostały zarządcy wraz z tym przedsiębiorstwem także i pomieszczenia, w których to przedsiębiorstwo znajduje się, właściciel przedsiębiorstwa nie może powoływać się na zachowanie prawa z eksploatacji tych pomieszczeń albo pobierać za taką eksploatację czynszu".Przesłanką powyższego poglądu było stwierdzenie, że "zarówno o ustanowieniu przymusowego zarządu państwowego, jak i o sposobie jego wykonania, decydują powołane do tego organy administracyjne".Takie uzasadnienie uznać można za wystarczające, jeśli chodzi o prawo korzystania z pomieszczeń zajmowanych przez przedsiębiorstwo. Istotnie bowiem przekazanie pomieszczeń zarządcy przymusowemu w trybie administracyjnym zapewnia mu korzystanie z nich z wyłączeniem w tym zakresie uprawnień właściciela, których tenże w związku z ustanowieniem przymusowego zarządu państwowego został pozbawiony (art. 6 Dekretu Naczelnika Państwa w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego - Dz. Praw. P.P. 1918 r. Nr 21 poz. 67).Inaczej natomiast przedstawia się sprawa wynagrodzenia za korzystanie z omawianych pomieszczeń. Kwestii tej nie przesądza sam fakt przekazania zarządcy przymusowemu lokali przedsiębiorstwa. Składnikiem przedsiębiorstwa mogą być bowiem również tylko prawa wynikające z najmu lub dzierżawy pomieszczeń (por. art. 40 § 1 pkt 6 kod. handl., § 1 pkt 5 instrukcji Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 1 marca 1948 r. M. P. 1948 r. Nr A-33 poz. 142 dotyczącej ustanowienia przymusowego zarządu państwowego nad przedsiębiorstwami, w których ruch wstrzymany został na podstawie art. 5 dekretu z dnia 28 października 1947 r. w sprawie obowiązku zawiadomienia o prowadzeniu przemysłu i wykonywaniu niektórych zajęć zarobkowych - Dz. U. z 1947 r. Nr 66, poz. 403).Przekazanie fizyczne pomieszczeń może więc stanowić jedynie wyraz przejścia na rzecz zarządcy tego rodzaju praw o charakterze obligacyjnym, co - rzecz prosta - musiałoby łączyć się z przejęciem przez zarządcę odpowiadających tym prawom obowiązków, do których m.in. należy obowiązek płacenia czynszu.Skoro zatem, jak to wynika z powyższych uwag, sam fakt przekazania pomieszczeń zarządcy przymusowemu nie decyduje jeszcze o tym, czy z korzystaniem z nich wiąże się obowiązek płacenia czynszu, zagadnienie to wymaga odrębnego rozważenia.Rozstrzygnięcie omawianej kwestii zależy od wyjaśnienia stosunku, jaki istnieje między nieruchomością, ściślej prawem własności nieruchomości przysługującym właścicielowi przedsiębiorstwa, nad którym ustanowiono przymusowy zarząd państwowy, a tym przedsiębiorstwem.Przedsiębiorstwo obejmuje ogół przedmiotów i urządzeń, mających służyć trwałemu wykonywaniu określonych czynności o charakterze zarobkowym, które uważa się za prowadzenie przedsiębiorstwa.Jeśli chodzi o lokale, w których przedsiębiorstwo jest prowadzone, w skład przedsiębiorstwa, rozumianego jako wyżej określone "universitas", wchodzić może bądź prawo własności nieruchomości obejmującej lokale przedsiębiorstwa, bądź też inne prawa, np. prawo najmu lub dzierżawy. Ostatnie wchodzą oczywiście w rachubę tylko w wypadku, gdy przedsiębiorstwo znajduje się w nieruchomości nie będącej własnością właściciela przedsiębiorstwa.Również jednak, gdy przedsiębiorstwo prowadzone jest w nieruchomości należącej do jego właściciela - w braku wyraźnych oświadczeń woli w tym przedmiocie - własność takiej nieruchomości może być uznana za składnik przedsiębiorstwa tylko wówczas, gdy nieruchomość zajmowana jest przez przedsiębiorstwo w całości bądź w części tak przeważającej, że można ją uznać za integralnie związaną z przedsiębiorstwem.Odmienna natomiast jest sytuacja, gdy nieruchomość służy w zasadzie innym celom (jak mieszkanie wzgl. pomieszczenia użytkowe zajmowane przez inne przedsiębiorstwa lub osoby), których realizacja nie pozostaje w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa (gdy, np. kwoty uzyskane z czynszu nie wpływają do kasy przedsiębiorstwa) i tylko częściowo obejmuje pomieszczenia przedsiębiorstwa poddanego przymusowemu zarządowi państwowemu.W podobnym wypadku nie ma podstaw do traktowania całej nieruchomości jako składnika przedsiębiorstwa, a przepis art. 9 prawa rzeczowego, wyłącza możliwość przyjęcia, że takim składnikiem są zajmowane przez przedsiębiorstwo pomieszczenia, a więc część składowa nieruchomości, która "nie może być przedmiotem odrębnych praw rzeczowych".W sytuacji, o której mowa, właściciel nieruchomości w ramach ogólnej jej eksploatacji część pomieszczeń oddaje do dyspozycji należącego do niego przedsiębiorstwa i jeśli nawet, wbrew zasadom prawidłowej rachunkowości, nie obciąża swego przedsiębiorstwa wynagrodzeniem za korzystanie z tych pomieszczeń, wynagrodzenie to uzyskuje w postaci różnicy zysku, zwiększonego o kwotę zaoszczędzonego "czynszu".Wskutek ustanowienia przymusowego zarządu państwowego właściciel nieruchomości traci prawo dysponowania pomieszczeniami zajmowanymi przez przedsiębiorstwo a zarazem traci prawo eksploatacji przedsiębiorstwa i pobierania z niego dochodów, obejmujących również ewentualne wynagrodzenie za korzystanie z tych pomieszczeń. Skoro zatem, jak to wyjaśniono wyżej, ustanowienie przymusowego zarządu państwowego w opisanych wyżej warunkach nie obejmuje pomieszczeń, w których przedsiębiorstwo znajduje się, brak przyczyn mogących uzasadnić prawo bezpłatnego korzystania przez zarząd przymusowy z pomieszczeń przedsiębiorstwa.Ponieważ zaś zarządca przymusowy ma w stosunku do przedmiotu zarządu państwowego własne prawa, niezależnie od uprawnień właściciela, i uprawniony jest do zaciągania na ciężar tegoż majątku zobowiązań związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa w taki sam sposób, jak gdyby był jego właścicielem, przeto nie ma też przeszkód, aby w takiej sytuacji właściciel nieruchomości mógł domagać się od zarządcy przymusowego wynagrodzenia za korzystanie z pomieszczeń zajętych przez przedsiębiorstwo.Z powyższych zasad na przedstawione pytanie prawne Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów postanowił udzielić odpowiedzi sformułowanej w sentencji.