C 338/52

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia dr J. Jodłowski. Sędziowie: S. Gross (sprawozdawca), W. Kutzner.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Michała H. przeciwko Wytwórni Wyrobów Izolacyjnych "Izoterm" pod państwowym zarządem przymusowym, po rozpoznaniu skargi rewizyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy z dnia 11 września 1951 r.,zaskarżony wyrok w części zasądzającej od strony pozwanej na rzecz powoda sumę 2.550 zł z 2% miesięcznie od dnia wniesienia pozwu jak również w części zasądzającej odsetki od reszty zasądzonej należności w stosunku przekraczającym 8% rocznie uchylił i w tym zakresie sprawę Sądowi Wojewódzkiemu dla m. st. Warszawy do ponownego rozpoznania odesłał, w pozostałej zaś części rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePowód Michał H., inżynier chemik, zatrudniony był od dnia 1 marca 1950 r. jako doradca techniczny za wynagrodzeniem 40.000 zł dawnych miesięcznie w Wytwórni Wyrobów Izolacyjnych "Izoterm". Nad przedsiębiorstwem tym zarządzeniem Ministra Budownictwa z dnia 31 sierpnia 1950 r. ustanowiony został przymusowy zarząd państwowy, którego wykonywanie powierzono Państwowemu Przedsiębiorstwu Budowlanemu, obecnie Z.B.M. 4 Warszawa-Śródmieście. W pozwie wniesionym dnia 21 listopada 1950 r. powód żądał zasądzenia od pozwanej firmy pod zarządem państwowym: niewypłaconego mu wynagrodzenia za miesiące od czerwca do września 1950 r. w kwocie 160.000 zł dawnych oraz 100.000 zł za wykonanie prac zleconych, tj. łącznie kwoty 260.000 zł dawnych, a po przeliczeniu 7.800 zł w nowym pieniądzu, następnie zaś ograniczył żądanie o 1.200 zł wobec zapłacenia mu wynagrodzenia za wrzesień 1950 r. po wniesieniu pozwu rozszerzył zaś swoje roszczenie o kwotę 4.230 zł obejmującą wynagrodzenie za grudzień 1950 r. oraz styczeń i luty 1951 r. po 1.200 zł miesięcznie i kwotę 630 zł tytułem wynagrodzenia za 16 dni urlopu, poszukując w ten sposób w ostatecznym wyniku kwoty 10.830 zł.Strona pozwana powództwa nie uznała i wniosła o jego oddalenie, wyjaśniając, że państwowy zarząd przymusowy nie może regulować roszczeń z okresu poprzedzającego jego ustanowienie.Po przeprowadzeniu dowodów ze świadka księgowego Mieczysława K., z przesłuchania powoda jako strony oraz z list płacy za miesiące od września do grudnia 1950 r., Sąd Wojewódzki dla m. st. Warszawy wyrokiem z dnia 11 września 1951 r. zasądził na rzecz powoda 10.380 zł z 2% miesięcznie od dnia wniesienia pozwu lub (co do kwoty 4.230 zł) od dnia zgłoszenia roszczeń, umarzając postępowanie co do pozostałej części powództwa. Sąd Wojewódzki uznał roszczenia powoda za usprawiedliwione poza kwotą 15.444 zł dawnych, czyli 450 zł w nowym pieniądzu, zapisaną na dobro Urzędu Skarbowego tytułem 15% podatku dochodowego od wynagrodzenia powoda za prace zlecone w sumie 100.000 zł dawnych, którą Sąd Wojewódzki w wyniku potrącenia powyższego podatku obniżył do 85.000 zł dawnych, tj. do 2.550 zł w nowym pieniądzu. Sąd Wojewódzki na podstawie zeznań świadka Mieczysława K. i powoda ustalił, że powód nie otrzymał wynagrodzenia za pracę za miesiące: czerwiec, lipiec, sierpień i grudzień 1950 r., wskazując, że strona pozwana nie złożyła dowodów przeciwnych ani nawet nie twierdzi odmiennie oraz że na liście płac za grudzień 1950 r., na którą wpisano pobory powoda, brak jego pokwitowania. Co do wynagrodzenia za okres poprzedzający ustanowienie zarządu przymusowego, Sąd Wojewódzki stwierdził, że zarząd ten przejął "w aktywach około 1.500.000 zł dawnej wartości", wobec czego uznał, "że i za ten okres powinien on powodowi zapłacić", dochodząc na podstawie analogii z art. 476 § 1 k.z. do wniosku, że zarząd przymusowy "z mocy samego prawa wstąpił z powodem w stosunek wynikający z jego umowy o pracę", na co, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, wskazuje też fakt wypłacenia powodowi wynagrodzenia za pracę w poprzedniej wysokości za miesiące wrzesień, październik i listopad 1950 r. Przeliczenie należności na nowy pieniądz Sąd Wojewódzki oparł na § 2 pkt 2) rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 października 1950 r. w sprawie określenia stosunku przeliczenia niektórych zobowiązań, stosując do roszczeń powoda współczynnik 3 zł za 100 zł dotychczasowych jako do należności z umowy o pracę.Wyrok Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy zaskarżył Urząd Zastępstwa Prawnego rewizją, w której zarzuca:1)naruszenie art. 1 ust. 3, art. 2 i 10 dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. o przymusowym zarządzie państwowym w związku z art. 476 k.z. przez zasądzenie na rzecz powoda kwoty 2.550 zł tytułem należności za prace zlecone wykonane przed ustanowieniem zarządu przymusowego, jak również 3.600 zł tytułem wynagrodzenia za pracę za czerwiec, lipiec i sierpień 1950 r., tj. za okres poprzedzający ustanowienie tegoż zarządu,2)przeinaczenie treści zeznań świadka Mieczysława K. przez przyjęcie na ich podstawie, że powód nie otrzymał wynagrodzenia za styczeń 1951 r., tj. uchybienie art. 242 § 1 i art. 337 k.p.c.,3)naruszenie art. 311 § 1 i art. 313 k.p.c. przez ograniczenie dowodu z przesłuchania stron do przesłuchania tylko powoda bez udzielenia stronie pozwanej terminu na wskazanie osoby, która ma być przesłuchiwana w imieniu pozwanego, i bez rozważenia, gdyby okazało się, że przesłuchanie strony pozwanej nie jest możliwe, czy mimo to należy powoda przesłuchać, czy też dowód z przesłuchania stron pominąć w całości,4)dalszą obrazę art. 242 § 1 i 337 k.p.c. oraz art. 4 przep. og. pr. cyw. przez błędne przyjęcie, iż strona pozwana nie przeciwstawiała się twierdzeniom powoda co do nieotrzymania przez niego wynagrodzenia, gdy w rzeczywistości pozwani zarówno w odpowiedzi na pozew, jak i na rozprawach nie uznawali powództwa ani co do zasady, ani co do wysokości, oraz przez błędne uznanie, że fakt otrzymania przez powoda zapłaty jest obowiązana udowodnić strona pozwana, skoro ciężar dowodu spoczywał na powodzie "jako wywodzącym skutki prawne z faktu nieotrzymania zapłaty",5)naruszenie art. 8 ustawy z dnia 28 października 1950 r. o zmianie systemu pieniężnego oraz § 2 pkt 2) rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie określenia stosunku przeliczenia niektórych zobowiązań przez przeliczenie w stosunku 3 : 100 sumy 85.000 zł poszukiwanej przez powoda jako wynagrodzenie za prace zlecone, a więc nie wynikającej ani ze stosunku służbowego, ani z umowy o pracę,6)naruszenie art. 15 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych oraz art. 242 § 1 i art. 337 k.p.c. przez zasądzenie odsetek zwłoki w wysokości 2% w stosunku miesięcznym, mimo że nie tylko nie została ustalona wina pracodawcy w spowodowaniu zwłoki w zapłacie wynagrodzenia, ale nawet Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu przyjął, że zwłoka ta wynikła z braku środków obrotowych, oraz mimo że kwota 2.550 zł tytułem wynagrodzenia za prace zlecone w ogóle takiemu oprocentowaniu nie mogła podlegać.Na tej podstawie Urząd Zastępstwa Prawnego wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa lub o jego uchylenie i odesłanie sprawy do ponownego rozpoznania, z zasądzeniem od strony powodowej kosztów procesu.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję strony pozwanej Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarżący zasadnie zarzuca błędne powołanie w zaskarżonym wyroku art. 476 § 1 k.z. jako podstawy prawnej zasądzenia roszczeń powoda z tytułu zaległego wynagrodzenia za czerwiec, lipiec i sierpień 1950 r. oraz za prace zlecone. Jak trafnie bowiem podnosi rewizja, poddanie prywatnego przedsiębiorstwa państwowemu zarządowi przymusowemu nie powoduje przejścia przedsiębiorstwa na inną osobę, a tym samym art. 476 k.z. nie znajduje w danym przypadku zastosowania. Z treści art. 1 ust. 3 dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (Dz. U. R.P. z 1918 r. Nr 21, poz. 67) wynika natomiast, że ustanowienie takiego zarządu ma na celu utrzymanie przedsiębiorstwa w ruchu w interesie Państwa, co powodować musi wciągnięcie przedsiębiorstwa w sferę gospodarki uspołecznionej.Słusznie też zarzuca skarżący, powołując się w tym względzie na treść art. 10 cytowanego dekretu, że zarządca państwowy nie ma prawa zaspokajać żadnych zobowiązań zarządzanego przedsiębiorstwa poza takimi, które mogą być traktowane jako wydatki bieżące, gdyż wszelkie inne wydatki może czynić jedynie na mocy upoważnienia właściwego ministra. Od zasady tej należy jednak dopuścić wyjątek, jeśli chodzi o uzasadnione należności pracownika z tytułu wynagrodzenia za pracę wykonaną w okresie bezpośrednio poprzedzającym ustanowienie zarządu przymusowego. Za dopuszczeniem takiego wyjątku w oparciu o art. 1 przep. og. pr. cyw. przemawia szczególne znaczenie, jakie w naszym ustroju społeczno-gospodarczym ma praca, prawo do której zamieszczone zostało na czele katalogu podstawowych praw i obowiązków obywateli w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Skoro zaś prawo to, stosownie do art. 58 Konstytucji, oznacza "prawo do zatrudnienia za wynagrodzeniem według ilości i jakości pracy", należy uznać, że również prawo do wynagrodzenia za pracę wykonaną w okresie poprzedzającym ustanowienie zarządu przymusowego korzysta ze szczególnej ochrony i powinno być przez zarządcę państwowego honorowane na równi z pokrywaniem wydatków bieżących. Za takim traktowaniem zobowiązań z tytułu zaległego wynagrodzenia za pracę przemawia nadto art. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Jeśli bowiem w razie nacjonalizacji, gdy regułą jest, że przedsiębiorstwo przechodzi na rzecz Państwa wolne od wszelkich obciążeń, wprowadzony został wyjątek co do "zobowiązań mających swe źródło w stosunku najmu pracy", brak jest dostatecznej podstawy do bardziej surowego traktowania takich należności w przypadku, gdy ustanowienie państwowego zarządu przymusowego, wciągając przedsiębiorstwo w obrębie gospodarki uspołecznionej, nie powoduje jeszcze zmiany osoby jego właściciela. Wyjątek, o którym wyżej mowa, powinien ulegać jednak wykładni ograniczającej i w związku z tym może dotyczyć tylko wynagrodzenia ściśle wynikającego z umowy o pracę, nie zaś należności z innych umów o świadczenie usług, np. z umowy o dzieło, umowy zlecenia itp. Jak to bowiem słusznie podkreślił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 1 marca 1952 r Ł.C. 1158/51, "w obecnym ustroju polityczno-ekonomicznym ustanowienie zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem prywatnym jest zwykle przygotowaniem upaństwowienia przedsiębiorstwa, (...) nie można więc obciążać tych przedsiębiorstw zobowiązaniami, których państwo nie powinno przejmować, i w taki sposób unicestwiać przepis o przejęciu przez państwo przedsiębiorstw bez obciążeń".Z powyższych rozważań wynika, że zarzuty rewizji skierowane przeciw zasądzeniu roszczeń powoda za okres poprzedzający ustanowienie zarządu przymusowego odnieść mogą skutek jedynie co do sumy 2.550 zł poszukiwanej z tytułu należności za prace zlecone. Kwota ta bowiem podlegałaby zaspokojeniu przez zarządcę przymusowego tylko w tym przypadku, jeśli prace wykonane przez powoda wchodziły w bezpośredni zakres jego obowiązków wynikających z umowy o pracę; jeśli natomiast prace te należy zakwalifikować jako oparte na umowie o dzieło, umowie zlecenia lub innej umowie o świadczenie usług, wówczas strona pozwana jako państwowy zarządca przymusowy nie byłaby upoważniona do zaspokojenia poszukiwanej pretensji, która wskutek tego musiałaby ulec oddaleniu. Skoro zaś zaskarżony wyrok omawianego roszczenia pod tym kątem nie rozważył, ani też nie poczynił koniecznych do tego ustaleń, należało go w tej części uchylić i sprawę w tym zakresie odesłać do ponownego rozpoznania z uwzględnieniem przytoczonych wyżej wskazań (...).Zasługują wreszcie na uwzględnienie zarzuty, skierowane przeciw zasądzeniu od strony pozwanej odsetek w stosunku przekraczającym 8% rocznie, gdyż, jak słusznie podnosi rewizja, art. 15 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych przewiduje obowiązek płacenia procentów zwłoki w wysokości 2-3% miesięcznie jedynie w razie zawinionej niewypłaty wynagrodzenia w terminie, w tym zaś kierunku zaskarżony wyrok nie zawiera żadnych ustaleń. Skoro nadto co do kwoty 2.550 zł zastosowanie art. 15 cytowanego rozporządzenia nie byłoby w ogóle dopuszczalne, gdyby okazało się, że należność ta nie wynika z umowy o pracę, należało zaskarżony wyrok uchylić także w części dotyczącej zasądzenia odsetek w stosunku 2% miesięcznie od sumy 2.550 zł, jak również w części zasądzającej odsetki od reszty zasądzonej należności w stosunku przekraczającym 8% rocznie; częściowe uchylenie zaskarżonego wyroku spowodowało również konieczność uchylenia go w części zasądzającej koszty procesu.Z przytoczonych wyżej powodów Sąd Najwyższy na mocy art. 383, 384 oraz 390 § 1 w związku z art. 109 k.p.c. orzekł jak w sentencji.